Zanim nadeszła nowoczesność. Rynek w Połańcu w latach 40 XX wieku

ynek miał nieckowatą powierzchnię nachyloną ku północy, a przez sam jego środek płynął otwarty rynsztok zbierający strugi wody i nieczystości m.in. z ulicy Krakowskiej czy Ruszczańskiej. Zanim w 1931 roku oddano do użytku na środku nowoczesną wówczas, dwustanowiskową strażnicę, krytą charakterystycznym naczółkowym dachem, rynek zastawiony był ośmioma stałymi drewnianymi kramami żydowskimi. Wybudowanie remizy wymusiło ich usunięcie, a handel przeniósł się na kramy ruchome i chłopskie furmanki, które w każdy wtorek szczelnie wypełniały plac.

Uważne oko natychmiast wyłapie na dachu remizy oraz na płycie rynku pionowe słupy. Skoro powszechna elektryfikacja dotarła do Połańca dopiero w maju 1954 roku (doprowadzona linią średniego napięcia ze Staszowa), czy to oznacza, że zdjęcia błędnie datowano na lata 40.?

Nic bardziej mylnego. Widoczne elementy to nie infrastruktura energetyczna, lecz napowietrzna sieć teletechniczna, a więc telefoniczno-telegraficzna. Dzięki zapisom Kroniki Gminy Połaniec wiemy, że już w 1934 r. w Połańcu, w siedzibie Zarządu Gminnego znajdowała się agencja pocztowo-telegraficzna. Na dachu remizy widać wspornik łączności ze szklanymi lub porcelanowymi izolatorami, a na zaśnieżonym rynku smukłe, pojedyncze, drewniane słupy łączności międzymiastowej. Wydaje się, że OSP w Połańcu, jako instytucja alarmowa i w tamtym czasie serce lokalnej społeczności, musiała posiadać bezpośrednie połączenie telefoniczne z urzędem gminnym. Obok stojaka na kalenicy widać również tradycyjny komin oraz blaszany wywietrzak grawitacyjny do suszenia parcianych węży strażackich.

Remiza na rynku widziała niemal wszystko, co zdefiniowało losy Połańca w XX wieku. Wspomnijmy o kilku datach z tamtego czasu. W 1934 roku w remizie kwaterowały trzy kompanie junaków sypiących wały wiślane. Po pracy junacy popołudniami grali na rynku w piłkę i boksowali. Odbywały się tu różnej maści wydarzenia kulturalne, od wiejskich zebrań, potańcówek, po przedstawienia i akademie patriotyczne 3 Maja. Na płycie rynku 18 października 1942 roku żandarmeria i granatowa policja spędziły blisko 8 tysięcy Żydów z Połańca i okolicznych miast. Tych, którzy nie mieli sił na marsz śmierci do Staszowa, rozstrzeliwano wprost na placu. Wreszcie 29 lipca 1944 roku, podczas tragicznej żniwnej soboty, to wokół rynku i wylotu ulicy 11 Listopada rozegrała się potyczka z niemiecką kolumną inżynieryjną. Niedający sobie rady z partyzantami okupanci podpalili osadę, a w pobliżu rynku kule gwizdały nad uciekającymi w stronę Wisły mieszkańcami.

Patrząc dzisiaj z perspektywy czasu na te cztery kadry, widzimy Połaniec zawieszony w czasie: spacerujących ludzi w przedwojennych płaszczach i kapeluszach, samotnego konia z wozem na śniegu czy surową bryłę remizy. Połaniec biedny, poturbowany przez historię, pozbawiony wygód nowoczesności, ale za to z własną tożsamością i ludźmi, którzy na przekór trudnym czasom tworzyli tu wspólnotę na długo przed tym, zanim krajobraz odmieniły bloki i kominy elektrowni.