Skarbnica sandomierskiej przeszłości. O historii Połańca zawartej w monografii ks. Jana Wiśniewskiego

siążka będąca dzisiejszym tematem artykułu to znacznie więcej niż tylko spis parafii. Jest barwną kroniką życia regionu, który przez wieki stanowił serce dawnej Polski. Sam kilkukrotnie przeczytałem zawartą w publikacji historię Połańca i okolicznych miejscowości, z której dowiedziałem się kilku ciekawych wątków.

Ks. Jan Wiśniewski był postacią niezwykłą i nietuzinkową. Jako kapłan rzymskokatolicki i kanonik sandomierski dał się poznać nie tylko jako gorliwy duszpasterz, ale przede wszystkim jako żarliwy kolekcjoner pamiątek narodowych, wybitny historyk oraz badacz przeszłości. Swoje wykształcenie odebrał w gimnazjum w Radomiu oraz w seminarium duchownym w Sandomierzu, co na całe życie związało go z tym regionem i ukształtowało jego drogę naukową oraz społeczną. Działał głównie na terenie ówczesnej diecezji sandomierskiej, gdzie jego aktywność wykraczała daleko poza mury kościoła. Był prężnym społecznikiem i organizatorem szkół, bibliotek, spółdzielni oraz licznych organizacji społecznych. Za swoją niezłomną postawę na polu ochrony zabytków oraz zasługi społeczne był wielokrotnie odznaczany, a w 1936 roku otrzymał prestiżowy dyplom uznania Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego za wybitne osiągnięcia w badaniu ziemi sandomierskiej oraz za zorganizowanie Muzeum PTK w Radomiu.

Jako badacz, ks. Wiśniewski był współpracownikiem Komisji Historycznej PAU w Krakowie. Swoje liczne podróże po parafiach diecezji dokumentował z niezwykłą precyzją. Jego książka to owoc mrówczej, wieloletniej pracy, rzetelnej analizy dokumentów archiwalnych, inskrypcji nagrobnych oraz opisów architektury kościelnej. Ks. Wiśniewski nie ograniczał się jednak do samych suchych faktów. Dzięki licznym rozmowom z mieszkańcami, w swoich opisach ocalał od zapomnienia lokalne legendy, pieśni, a nawet cenne uwagi o obyczajach ludowych, co nadaje jego monografii unikalny, niemal etnograficzny charakter. Z pasją kolekcjonera chętnie wertował dawne rękopisy, kodeksy i dokumenty, gromadząc potężne zbiory archiwaliów i zabytków. Pragnął, aby te pamiątki przeszłości służyły całemu społeczeństwu, dlatego większość swojej kolekcji podarował Polskiemu Towarzystwu Krajoznawczemu, co dało początek Muzeum PTK w Radomiu. Inne cenne eksponaty z jego zbiorów wzbogaciły Muzeum Diecezjalne w Sandomierzu, pozostając trwałym świadectwem jego miłości do historii i ziemi ojczystej.

Książka szczegółowo opisuje najważniejsze ośrodki dekanatu, takie jak sam Sandomierz, Połaniec, Zawichost czy Koprzywnica. Autor z pasją odtwarza historię poszczególnych świątyń, ich fundatorów oraz wyposażenia liturgicznego. Na kartach monografii ożywają postacie wielkich rodów magnackich, duchownych oraz zwykłych rzemieślników, którzy przez stulecia budowali tożsamość ziemi sandomierskiej. Dzięki licznym ilustracjom, rycinom i fotografiom (które w wydaniu z 1915 roku były rzadkością), czytelnik może zobaczyć zabytki, z których wiele nie przetrwało zawieruchy wojennej XX wieku.

Szczególne miejsce w monografii zajmuje Połaniec, który ks. Wiśniewski opisuje z dużą dbałością o detale historyczne. Autor przywołuje dawną świetność miasta, wspominając o jego pierwotnej lokalizacji na Winnej Górze, gdzie według tradycji już za czasów Bolesława Chrobrego miał stanąć modrzewiowy kościółek pw. św. Katarzyny. Duchowny opisuje dramatyczne przenosiny miasta w 1350 roku, wymuszone zmianą biegu Wisły, oraz szczegółowo wymienia wsie należące do połanieckiej parafii, takie jak Kłoda, Ruszcza czy Zdzieci. Czytelnik dowie się z tekstu o prężnie działającym tu niegdyś Bractwie Literackim św. Anny, założonym jeszcze w XV wieku, oraz o pamiątkach przechowywanych w miejscowym kościele, m.in. obrazie św. Marcina. Dzięki zapiskom księdza poznajemy Połaniec nie tylko jako miejsce ogłoszenia słynnego Uniwersału, ale jako żywy ośrodek religijny i kulturalny o tysiącletniej tradycji.

Dzieło ks. Wiśniewskiego, mimo że napisane ponad sto lat temu, pozostaje fundamentem dla każdego, kto chce zrozumieć historię południowo-wschodniej Polski. „Dekanat sandomierski” to obowiązkowa lektura dla tych, którzy w starych murach kościołów i na pożółkłych kartach dokumentów szukają odpowiedzi na pytanie o swoje korzenie. Historia Połańca okiem ks. Wiśniewskiego z pewnością zostanie przedstawiona w formie podcastu “Na Fali Czasu” w jednym z kolejnych odcinków cyklu.