Połaniec w przededniu wielkich zmian na „Mappie Szczegulnej Woiewodztwa Sandomierskiego” z 1788 roku

Jej autorem jest Karol de Perthees (1740-1815), nadworny kartograf króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732-1798). Mapa ta jest precyzyjnym zapisem polskiego krajobrazu na kilka lat przed ostatecznym upadkiem Rzeczypospolitej i ogłoszeniem słynnego Uniwersału Połanieckiego.

Pełny tytuł mapy: „Mappa Szczegulna Woiewodztwa Sandomierskiego Zrządzona Z Innych Wielu Mapp Mieyscowych Tak Dawniey Jak I Swiezo Odrysowanych Tudziesz Goscincowych I Niewątpliwych Wiadomosci, Wszystko Według Reguł Geograficznych i Obserwacyi Astronomicznych” – doskonale oddaje ducha epoki Oświecenia. W przeciwieństwie do wcześniejszych często schematycznych planów, dzieło Pertheesa opierało się na rzetelnych pomiarach i weryfikacji terenowej. Mapa wykonana w skali ok. 1:225 000 zachwyca szczegółowością: od zaznaczenia najmniejszych cieków wodnych, przez granice powiatów, aż po sieć ówczesnych „gościńców” (głównych dróg).

Połaniec, położony w południowej części województwa sandomierskiego, zajmuje na mapie miejsce strategiczne. Przyglądając się arkuszom Pertheesa, możemy zrekonstruować obraz miasta i jego okolic z tamtego okresu. Na mapie wyraźnie widać dominującą rolę Wisły. Połaniec leży na jej lewym brzegu, w miejscu, gdzie rzeka ta stanowiła główną oś transportową kraju. Perthees skrupulatnie zaznaczył dorzecze Czarnej (nie staszowskiej!), która w okolicach Połańca wpada do Wisły. W 1788 roku teren ten był znacznie bardziej podmokły niż obecnie, z licznymi starorzeczami i bagnistymi łąkami nadwiślańskimi, co mapa oddaje subtelnym cieniowaniem i rysunkiem nadrzecznej roślinności. Połaniec jest oznaczony jako znaczące miasto królewskie. Symbolika użyta przez kartografa pozwala dostrzec zwarty układ zabudowy. Wokół miasta rozciągały się tereny rolnicze oraz mniejsze osady, które dziś stanowią części miasta lub sąsiednie sołectwa.

Z mapy wynika, że Połaniec był ważnym węzłem komunikacyjnym. Przez miasto przebiegały szlaki łączące Sandomierz z Krakowem oraz drogi prowadzące w głąb województwa ku Staszowowi i Wiślicy. Rok 1788, w którym ukończono mapę, to początek Sejmu Wielkiego. Połaniec, który widzimy na tym dokumencie, to miasto u progu reform. Zaledwie sześć lat później, w maju 1794 roku, to właśnie te pola i drogi zaznaczone przez Pertheesa staną się świadkami ogłoszenia przez Tadeusza Kościuszkę (1746-1817) historycznego aktu nadającego wolność osobistą chłopom.