Czy Bolesław Krzywousty pamiętał o Połańcu? Jak testament księcia przesądził o losach prastarego grodu

związku z dzisiejszą datą zasadne stało się postawienie pytania o ewentualne związki (lub relacje) księcia Bolesława Krzywoustego z naszą miejscowością (o ile takie miały miejsce). W dzisiejszym artykule będę posiłkował się, poza swoimi notatkami, książką „Połaniec. Zarys dziejów. Praca zbiorowa”, pod redakcją Mieczysława Machulaka, wydanej w 1994 r. nakładem Urzędu Miasta i Gminy Połaniec.

Choć główne działania wojenne i polityczne Bolesława Krzywoustego koncentrowały się na Pomorzu (walka o przyłączenie, chrystianizacja), co było jego największym sukcesem militarnym, Śląsku (obrona przed najazdem niemieckim w 1109 r.) czy Wielkopolsce i Mazowszu (konflikt ze starszym bratem, Zbigniewem), to z pewnością musiały istnieć również inne ważne obszary strategiczne i polityczne zahaczające o Połaniec. Wszak na granicy południowej książę prowadził wyprawy zbrojne na Węgry i Czechy w celu zabezpieczenia interesów dynastycznych i terytorialnych państwa.

Śmierć Bolesława Krzywoustego 28 października 1138 roku jest przełomowym momentem w dziejach państwa polskiego, wyznaczającym kres epoki monarchii scentralizowanej i początek burzliwego okresu rozbicia dzielnicowego. Choć w literaturze źródłowej brakuje bezpośrednich aktów fundacyjnych czy donacji wystawionych osobiście przez Krzywoustego, dotyczących Połańca, jego związek z tą prastarą osadą jest fundamentalny i wynika z jej strategicznego znaczenia w skonsolidowanym aparacie państwowym. Analiza funkcjonalnego statusu Połańca w Małopolsce przed 1138 rokiem, a także dyspozycji prawnych dokonywanych przez jego syna, Kazimierza Sprawiedliwego, pozwala zrekonstruować rolę grodu jako koronnego elementu domeny Piastów w regionie sandomierskim.

Znaczenie dnia śmierci Bolesława Krzywoustego dla dziejów Połańca

Rozbicie dzielnicowe, zapoczątkowane po śmierci Bolesława Krzywoustego, było politycznym eksperymentem. Władca podzielił Polskę na odrębne dzielnice dla swoich synów, wierząc, że system pryncypatu (zwierzchnictwa seniora) ochroni państwo przed walkami dynastycznymi i zachowa jego spójność. Niestety, ten zamiar przyniósł odwrotny skutek: zamiast jedności, nastąpiło drastyczne osłabienie władzy centralnej i rozdrobnienie terytorialne.

Data 1138 roku wyznacza moment, w którym Połaniec, z racji położenia w Małopolsce, stał się integralną częścią dzielnicy senioralnej, a następnie dzielnicy sandomierskiej, zgodnie z zasadami Ustawy sukcesyjnej Krzywoustego. Gród połaniecki, usytuowany na newralgicznym szlaku komunikacyjnym, nie mógł być obcy ani marginalny dla ostatniego władcy zjednoczonego królestwa. Krzywousty, prowadzący intensywną politykę zagraniczną (m.in. wojny o Pomorze) i utrzymujący liczną drużynę wojskową, wymagał stabilnych dochodów i sprawnych dróg tranzytowych. Połaniec, jako w pełni operacyjny ośrodek kasztelański, dostarczał obu tych elementów. Krzywousty musiał aktywnie zarządzać Połańcem i eksploatować jego potencjał gospodarczy, co stanowi dowód na administracyjną ciągłość władzy Piastów w tym regionie aż do momentu podziału.

Brak zachowanego bezpośredniego dokumentu wystawionego przez Krzywoustego w Połańcu nie świadczy o braku związku, lecz jest typowy dla natury wczesnego zarządu państwowego, opierającego się na tradycji i prawie książęcym, a nie na powszechnej dokumentacji pisanej. W istocie trwałość instytucji połanieckiej w późniejszym okresie rozbicia dzielnicowego jedynie podkreśla, jak solidne musiały być fundamenty administracyjne, militarne i gospodarcze, które Krzywousty i jego poprzednicy w nim ugruntowali.

Połaniec jako filar administracyjny i militarny wczesnopiastowskiej Małopolski

Osadnictwo w Połańcu sięga początków epoki przedpiastowskiej (Państwo Wiślan). Tereny znajdowały się w granicach zasięgu plemiennego Wiślan, które w drugiej połowie IX wieku utworzyło znaczące państwo plemienne ze stolicą w Krakowie (lub innym ważnym grodzie, np. Wiślica, Stradów). Niemniej jednak historyczny i militarny status nasze miasto zyskało dzięki rozbudowie grodu w połowie XI wieku, co umiejscawia go w fazie konsolidacji państwa Piastów po kryzysie lat 30. XI wieku. Gród, o wymiarach wewnętrznych 105 x 70 m, był głównym ośrodkiem obronnym oraz administracyjno-sądowym.

Dla aparatu państwowego Bolesława Krzywoustego istnienie kasztelanii połanieckiej było fundamentalne. Kasztelania, która z pewnością funkcjonowała już w XII wieku, stanowiła podstawę sprawowania władzy terytorialnej. Choć pierwszy udokumentowany kasztelan, Mirosław herbu Lubowla, pojawia się dopiero w 1224 roku, co potwierdza ciągłość tej funkcji po 1138 roku, jej utworzenie musiało nastąpić znacznie wcześniej, w okresie scentralizowanej monarchii, aby mogła obsługiwać gęsto zaludniony i strategicznie ważny obszar Małopolski. Strategiczne położenie Połańca, usytuowanego w zakolu rzeki Czarnej u ujścia do Wisły, na kępie górującej nad terasą zalewową, zapewniało naturalne walory obronne. Ten militarny i topograficzny atut był z pewnością wykorzystywany przez Krzywoustego do umacniania kontroli nad swoimi domenami w Małopolsce.

Połaniec był naturalnym i prastarym węzłem komunikacyjnym. Leżał na skrzyżowaniu szlaków wodnych (Wisła, Wisłoka, Czarna) oraz lądowych. Tędy wiodła stara droga handlowa łącząca południowe Niemcy, Czechy, Kraków i Sandomierz z Rusią Kijowską (i dalej na Wschód i Południe – trasa czarnomorska). Geopolityczna rola Połańca w czasach Bolesława Krzywoustego była nie do przecenienia, co zostało zasygnalizowane już we wczesnym XII wieku przez Anonima Galla. Pisarz ten, działający około 1113–1116 roku, pisał o regionie Regio Polanorum ab itineribus peregrinorum est remonta, et nisi transeuntibus in Rusian pro mercimonio paucis nota (z łac. Kraj Polaków jest oddalony od szlaków pielgrzymich i z wyjątkiem tych, którzy podążają do Rusi dla handlu, jest nielicznym znany). To zdanie, dotyczące okresu panowania Bolesława, potwierdza, że szlaki handlowe do Rusi Kijowskiej były aktywne i ważne, a Połaniec leżał w epicentrum tego tranzytu. Dowody archeologiczne, takie jak importy z Rusi Kijowskiej i Wołynia (np. przęśliki owruckie) znalezione w grodzie, potwierdzają stałe kontakty handlowe z tymi rozległymi terytoriami, które Krzywousty kontrolował. Przęślik to niewielki, zazwyczaj okrągły, spłaszczony lub dwustożkowy przedmiot z centralnie umieszczonym otworem. Służył jako obciążnik (kółko zamachowe), który nakładano na dolny koniec wrzeciona.

Kontrola nad tymi szlakami była bezpośrednio powiązana z interesami finansowymi władcy. W Połańcu, jako ośrodku kasztelańskim, władza książęca sprawowała kuratelę nad targowiskiem, zapewniając spokój targowy (tzw. mir targowy) i pobierając opłaty. Ponadto władca pobierał daniny od ludności okolicznej, najpierw w płodach, a później w pieniądzu metalowym (denarach). Opłaty zasilały kasę książęcą i służyły utrzymaniu załogi rycerskiej i dworu. Utrzymywanie w pełnej sprawności Połańca jako punktu celnego i logistycznego było absolutnie niezbędne dla Krzywoustego, aby zabezpieczyć stały dopływ funduszy (w tym rzadkich kruszców) na prowadzenie swojej polityki terytorialnej i utrzymanie potężnej drużyny.  

Połaniec instytucjonalnym dziedzictwem Bolesława Krzywoustego

Ważnym elementem stabilności Połańca w czasach Bolesława Krzywoustego była jego wczesna organizacja kościelna. Przy grodzie istniał kościół pod wezwaniem św. Katarzyny Panny Męczenniczki. Choć niektórzy badacze, jak np. ks. Wiśniewski przypuszczali, że jej fundatorem mógł być Bolesław Chrobry około 1000 roku, jej funkcjonowanie w XII wieku świadczy o ugruntowaniu instytucji kościelnej. Początkowo placówka ta zaspokajała potrzeby religijne stacjonującej załogi rycerskiej, będąc pierwszym ogniwem organizacji parafialnej w regionie (obok Wiślicy), co podkreśla jej funkcjonalną rolę w systemie władzy książęcej.

Najważniejszym pośrednim dowodem na ugruntowany status Połańca jako domeny książęcej, odziedziczonej w wyniku podziału po Krzywoustym, jest dokument wydany w 1191 roku. W tym akcie Kazimierz Sprawiedliwy, najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego i książę krakowsko-sandomierski, zrzeka się książęcego patronatu nad kościołem św. Katarzyny, włączając jego dochody do nowopowstałej Kolegiaty w Sandomierzu. Czynność ta jest przełomowa dla historycznej analizy. Fakt, że Kazimierz Sprawiedliwy, sprawujący władzę w Małopolsce w okresie rozbicia, dysponował pełnym patronatem książęcym nad kaplicą w Połańcu i mógł przekazać te prawa (wraz z uposażeniem) instytucji kościelnej, wskazuje, że prawa te nie zostały ustanowione doraźnie. Było to odziedziczone prawo, stanowiące element królewszczyzny skonsolidowanej przez jego ojca. Przekazanie uposażenia Kościoła św. Katarzyny (które miało duży okrąg parafialny) było częścią szerszej akcji umacniania Sandomierza – głównego ośrodka dzielnicy sandomierskiej. To silniejsze zjednoczenie Połańca z Sandomierzem, realizowane przez syna Bolesława, definitywnie potwierdza, że Połaniec w 1138 roku był już uznaną i integralną częścią domeny Piastowskiej Małopolski, której dziedzictwo spoczęło na Kazimierzu. Data 1191 roku stanowi zarazem metrykę urodzin historycznego Połańca i potwierdza jego stabilne istnienie i rozwój od czasów wcześniejszych.

Konsekwencje testamentu Bolesława Krzywoustego dla Połańca

Po śmierci Krzywoustego w 1138 roku Połaniec znalazł się w niestabilnym systemie rozbicia dzielnicowego. Przynależność do dzielnicy senioralnej/sandomierskiej sprawiła, że gród stał się ważnym punktem strategicznym i militarnym w ciągłych walkach między Piastowiczami o władzę nad Krakowem i Sandomierzem (Leszek Biały, Mieszko III Stary, Henryk Brodaty, Konrad Mazowiecki). Mimo politycznego chaosu, funkcje administracyjne i militarne grodu ugruntowane w epoce Krzywoustego zostały zachowane. Świadczy o tym fakt, że Kasztelania Połaniecka utrzymała swoje znaczenie. Kasztelan połaniecki Mirosław herbu Lubowla występuje w 1224 roku jako świadek na dyplomie Leszka Białego, co dowodzi pełnej operacyjności aparatu władzy książęcej w Połańcu w burzliwych czasach.

XIII wiek przyniósł serię najazdów tatarskich (1241, 1259–1260, 1287), które szczególnie dotknęły Małopolskę. Połaniec, leżąc na odwiecznej trasie ze wschodu na zachód, znalazł się na szlaku grabieży. Najazd zimowy Tatarów w 1241 roku, mający na celu związanie sił Bolesława Wstydliwego, dotarł do Sandomierza. Oddziały mongolskie, które doszły aż do Skalbmierza koło Krakowa, wycofały się pośpiesznie, kierując się przez Połaniec do Sandomierza. To geopolityczne wydarzenie potwierdza, że Połaniec był wówczas ważnym punktem komunikacyjnym. Właśnie w rejonie Połańca, pod Turskiem (13 lutego 1241 roku), doszło do pierwszej bitwy w otwartym polu między rycerstwem polskim pod wodzą wojewody Włodzimierza a Mongołami. Istnieje hipoteza, że ta bitwa mogła uchronić sam gród połaniecki od oblężenia. Archeologia potwierdza tragiczne konsekwencje tych kryzysów: gród uległ dwukrotnemu spaleniu, a drugie z tych zniszczeń, datowane na połowę XIII wieku, mogło być bezpośrednio związane z najazdami mongolskimi.

Mimo katastrofalnych zniszczeń w XIII wieku, centralne położenie Połańca i jego ugruntowane funkcje gospodarcze, odziedziczone z okresu monarchii Krzywoustego, umożliwiły szybkie odrodzenie osady. Miejscowość, która nie powstała na “surowym korzeniu,” lecz miała silne, wcześniejsze zalążki życia miejskiego, stała się przedmiotem intensywnej polityki lokacyjnej Piastów Małopolskich.

W 1264 roku, Bolesław Wstydliwy nadaje Połańcowi prawo (prawdopodobnie średzkie, wariant prawa niemieckiego) i obszerne przywileje dla wójtów dziedzicznych. Połaniec otrzymał ten przywilej zaledwie siedem lat po lokacji Krakowa (5 czerwca 1257 r.), co umiejscawia go w pierwszej dziesiątce najwcześniej lokowanych miast w Małopolsce. Wśród nadanych przywilejów znalazło się m.in. zwolnienie kupców połanieckich od ceł wodnych i lądowych na terytorium księstwa krakowsko-sandomierskiego. To uprzywilejowanie handlu potwierdza, że Połaniec już wcześniej pełnił rolę prastarego ośrodka handlowego.

Gdyby Połaniec przed 1138 rokiem był osadą marginalną, bez skonsolidowanej bazy ludnościowej, militarnej i ekonomicznej, nie przetrwałby tak destrukcyjnych najazdów ani nie zyskałby tak szybko lokacji miejskiej. Jego trwałość i strategiczny potencjał po 1138 roku są więc najlepszym świadectwem jego istotnej roli, którą pełnił już za panowania Bolesława Krzywoustego.

Związki miasta Połańca z dziedzictwem Krzywoustego

Związki Połańca z Bolesławem Krzywoustym mają zatem charakter instytucjonalny i geostrategiczny, wynikający z roli, jaką ten ośrodek pełnił w zjednoczonym państwie piastowskim. Śmierć Krzywoustego w 1138 roku nie osłabiła natychmiast znaczenia Połańca, lecz ulokowała go w ramach nowo tworzonego porządku dzielnicowego. Połaniec stał się elementem głównego dziedzictwa terytorialnego tj. dzielnicy sandomierskiej, którą władali kolejni potomkowie Bolesława. Kontynuacja funkcji kasztelana, udokumentowana już na początku XIII wieku z kolei jest dowodem na to, że scentralizowany zarząd, ukształtowany i efektywnie wykorzystywany przez Krzywoustego, był na tyle trwały, że przetrwał podział.

Podstawowym dowodem pośrednim na związki Krzywoustego z Połańcem jest akt jego syna, Kazimierza Sprawiedliwego, z 1191 roku. Dyspozycja patronatem książęcym nad kaplicą św. Katarzyny na rzecz Kolegiaty Sandomierskiej nie była nową fundacją, lecz świadomym zrzeczeniem się praw już istniejących. Ten patronat był klasycznym uprawnieniem Piastów, dziedziczonym w ramach domeny. Akt ten potwierdza, że Połaniec był skonsolidowanym ośrodkiem książęcym, którego prawa zostały zdefiniowane i ugruntowane w okresie jedności państwowej, którego Krzywousty był ostatnim monarchą.

Podział państwa w 1138 roku wystawił na próbę wszystkie ośrodki władzy terytorialnej. Połaniec, jako strategiczna brama do Małopolski i węzeł tranzytowy na szlaku ruskim, był stale w centrum uwagi militarnej i ekonomicznej (jak udowodniły wydarzenia z 1241 r. ). Fakt, że miasto przetrwało i zyskało lokację miejską w 1264 roku, opierał się na fundamencie, który musiał zostać solidnie zbudowany w okresie potęgi Piastów, w tym za panowania Bolesława Krzywoustego. Jego polityka, choć nie pozostawiła bezpośredniego dokumentu w Połańcu, zostawiła trwałe dziedzictwo instytucjonalne i gospodarcze, które przesądziło o znaczeniu osady na całe stulecia. Choć Bolesław Krzywousty nie wystawił w Połańcu aktu, który przeszedłby do legendy historycznej, jego epoka i testament wyznaczają istotny moment w dziejach naszego naówczas małopolskiego grodu. Połaniec, funkcjonując w XII wieku jako militarny i ekonomiczny ośrodek władzy książęcej, był stabilnym i cennym ogniwem państwa. Upadek idei senioratu w 1138 roku uczynił go, zgodnie z wolą zmarłego władcy, częścią dzielnicy sandomierskiej, stając się cennym kąskiem w rękach Piastowiczów. Trwałość kasztelanii, ciągłość praw książęcego patronatu nad kościołem św. Katarzyny oraz zdolność do szybkiego odrodzenia po najazdach tatarskich (1241) potwierdzają tylko to, że Połaniec był elementem nie dorywczym, ale systemowym.