Chwiejąca się dzwonnica, stare pergaminy i “opalanie” ołtarza. Obraz dawnego Połańca w aktach wizytacji ks. Feliksa Kozielskiego (Cz. 2)

anim na dobre rozejrzymy się po okolicy, spójrzmy na samą świątynię, czyli zapisaną w tekście tzw. “fabrykę kościoła”. Słowo “fabryka” w osiemnastowiecznych dokumentach pochodzi bezpośrednio z łacińskiego pojęcia “fabrica ecclesiae”. W dawnym prawie kanonicznym i staropolszczyźnie oznaczało ono po prostu sam budynek kościoła, proces jego wznoszenia i remontowania, a także cały fundusz i majątek przeznaczony na utrzymanie murów w dobrym stanie. Niestety jej stan pozostawiał wiele do życzenia. Drewniany, staroświecki budynek był wprawdzie z zewnątrz obity nowymi deskami, ale w środku straszył stary, zniszczony sufit. Kamienno-ceglana posadzka była zrujnowana, a pod nią znajdowały się cztery murowane grobowce, spowite niemal całkowitym mrokiem z powodu braku okien.

Dokument bezlitośnie obnaża prozę życia. Dowiadujemy się np. że drewniana dzwonnica miała swoje mankamenty. Przy biciu w cztery dzwony cała konstrukcja niebezpiecznie się chwiała. Teren cmentarza otaczał stary, dziurawy parkan. Z inwentarza dowiadujemy się, że krowy były stare i nie dawały cielaków. Z kolei zakupiona para koni… padła niemal natychmiast.

Ciekawie rysuje się sytuacja kadrowa parafii. Okazuje się, że ówczesny proboszcz, ks. Jędrzej Strzałkowski, posiadał w Połańcu jedynie “tytuł”. Na co dzień mieszkał w Zborówku, a do parafii zaglądał zaledwie kilka razy w roku. Cały ciężar duszpasterstwa spoczywał na barkach skrupulatnego kronikarza, ks. Feliksa Kozielskiego, a także kapelana szpitalnego, ks. Stanisława Lisandra.

Rękopis rzuca także cenne światło na dawną edukację w Połańcu. Dawniej wyglądała ona zupełnie inaczej niż dziś. Funkcjonowała tu szkoła, w której uczył Łukasz Ziębiński, pełniący jednocześnie funkcję organisty. Frekwencja idealnie oddawała rytm rolniczego życia. Zimą uczyło się tu około dwudzieściorga dzieci, ale latem ledwie dziesięcioro. Dlaczego? Oczywiście z powodu pilnych prac polowych. Smutny obraz wyłania się z opisu szpitala dla ubogich. Budynek znajdujący się na zachód od kościoła św. Marcina groził zawaleniem. W dwóch izbach tłoczyło się dwadzieścia starszych, schorowanych osób. Dawne fundusze na ich utrzymanie zaginęły lub przepadły, a biedacy musieli utrzymywać się wyłącznie z jałmużny.

Prawdziwą perłą w koronie tego sprawozdania jest spis kościelnego archiwum. Roi się tam od niesamowitych dat i starych pergaminów, z których najstarszy przywołany dokument tj. przywilej dla Bractwa Literackiego, pochodzi aż z 1490 roku. Archiwalia zdradzają też fantastyczne ciekawostki. Dowiadujemy się m.in. o testamencie Stanisława Styli z 1623 roku, który sprzedał swój majątek, by ufundować kościelne organy oraz o połanieckim cechu szewskim, który w 1660 roku zobowiązał się do dostarczania opału do Wielkiego Ołtarza. Sformułowanie “opalanie ołtarza” może brzmieć dość groźnie, ale uspokajamy. Absolutnie nie chodziło o palenie na nim ogniska ani znoszenie drewna. W staropolszczyźnie termin ten oznaczał po prostu zapewnienie oświetlenia, czyli kupowanie świec woskowych lub oleju do lamp liturgicznych.

Akta z końca XVIII wieku to także bezcenny dowód na wielokulturowość Połańca. Sprawozdawca dokładnie opisuje obiekty należące do społeczności żydowskiej. Wspomina o drewnianej, krytej gontem bóżnicy, która stała w samym mieście, otoczona katolickimi domami. Opisuje również kirkut zlokalizowany nad rzeką Czarną. Rzeka przy większych wylewach, regularnie podmywała i niemal całkowicie zalewała cmentarz. Ks. Kozielski nie szczędzi też uwag pod adresem starozakonnych sąsiadów. W rubryce o “zwyczajach” narzeka, że prowadzą oni handel w niedziele i święta, sprowadzają do szynków muzykantów i po nocach pieką chleb, przez co w bóżnicy do późna widać palące się lampy.

Taki właśnie był Połaniec w 1791 roku. Ówcześni mieszkańcy, narzekający na błoto, zrujnowany szpital czy chwiejącą się dzwonnicę, nie mieli pojęcia, że wielka historia za chwilę zapuka do ich drzwi. Zaledwie trzy lata później, w maju 1794 roku, do miasta dotrze Insurekcja Kościuszkowska. Zanim jednak nasze miasto stało się świadkiem tych epokowych wydarzeń, żyło swoim codziennym, pełnym prozaicznych trosk rytmem. Sprawozdanie z wizytacji z pewnością nie jest nudnym spisem inwentarza. Jest zatrzymanym w czasie bezcennym kadrem z życia naszych przodków. Dla nas była to kolejna solidna dawka ciekawych faktów.

Na koniec chcielibyśmy rozwiązać jeszcze jedną małą zagadkę. Otóż ks. Feliks Kozielski był autorem niniejszego sprawozdania wizytacyjnego. Jako “komendarz” kościoła był faktycznym zarządcą parafii i wykonywał całą pracę duszpasterską za nieobecnego proboszcza Strzałkowskiego. Spoczywał na nim urzędowy obowiązek sporządzenia skrupulatnego raportu i inwentarza na potrzeby władz zwierzchnich. Stąd też na samym końcu dokumentu składa własnoręczny podpis “mp”, tj. “manu propria” (“ręką własną”). Wydaje się na pierwszy rzut oka dziwnym, że wewnątrz tekstu, wymieniając skład osobowy parafii, napisał o sobie w trzeciej osobie (“Z Tych Ieden nazywa się Xiądz Felix Kozielski…”). Ale taka bezosobowa, urzędowa forma była w XVIII wieku absolutnym standardem przy tworzeniu oficjalnych pism. Ks. Kozielski jest więc w tym dokumencie naszym lokalnym sprawozdawcą, opisującym z własnej perspektywy połaniecką rzeczywistość, którą potem przedstawiał biskupiemu wizytatorowi.

Przypominamy również, że podobnie jak w części 1, tekst, który został umieszczony kursywą w nawiasach kwadratowych […], jest naszym własnym dopowiedzeniem i wyjaśnieniem. Nie znajdziecie ich w oryginalnym zapisie inwentarzowym. Dodaliśmy je celowo, aby ułatwić czytającemu treść. Dzięki czemu historyczne terminy zapisane w języku z epoki otrzymują natychmiastowy kontekst. Życzymy miłej lektury.

PISOWNIA ORYGINALNA.
Tekst, który został umieszczony poniżej kursywą w nawiasach kwadratowych […], jest naszym własnym dopowiedzeniem i wyjaśnieniem. Nie znajdziecie ich w oryginalnym zapisie. Dodaliśmy je celowo, aby ułatwić czytającemu treść. Dzięki czemu historyczne terminy zapisane w języku z epoki otrzymują natychmiastowy kontekst.

ks. Feliks Kozielski
ciąg dalszy sprawozdania z wizytacji.

§ 7. O Fabryce [budynku/majątku] Kościoła. Grobach y Cmentarzu.

1. Kościoł tyle razy wspomniany Drewniany, Strukturą Staroświecką w Krzyżową wybudowany, Antabami [metalowe okucie/klamra] żelaznemi y stykami spojony, niedawno tarcicami ze dworu obite sćiany maiący, na przyciesiach [podwalinach] podmurowanych stoiący, wewnątrz zestarzałą podsiebitką wzmocniona, iednakowosz reparacyi, a bardziey nowey potrzebuiąca; Okien 10. z kratami żelaznemi, Które naprawy niewyciągaią. Posadzka częscią z kamienia, częscią z Cegły, poruynowana. Drzwi dwoye umocnione.

2. Kruchty Dwie, Iedna od zachodu, do teyze z Drzwiami trzema, dwoma poiedynczemi małemi, a iednemi podwoynemi wielkiemi, dobrze opatrzonemi Zamkami; Druga od południa wchod czyniące do kościoła, w Którey Drzwi podobnież przy dobrym Zamknięciu.

3. Grobów Cztery wymurowanych, Jeden przed Wielkim Ołtarzem, Drugi przed Kaplicą na pułnoc, Trzeci w Srodku Koscioła Czwarty na zachod bez okien, ponieważ tylko z Tych Jeden pod Kaplicą z Okienkiem, żadnych nadgrobków na Tychże grobach, ani napisów tak po scianach wewnątrz y zewnątrz niemasz.

4. Dach na Kosciele z gontów dosyc zdrowy, w Ktorego Srodku iest Kopuła Drewniana pod blachą białą, podobnież y Kaplica blachą białą pokryta w rzeczoney Kopule Sygnaturka [sygnaturka – mały dzwon wieżowy] zawieszona.

5. Dzwonnica Drewniana na południe obita w koło tarcicami z Drzwiami na zawiasach, Dzwonow w niey 4. Konsekrowanych, w wiązaniach potrzebuie oraz y w Schodach warowania [wzmocnienia], ponieważ gdy Dzwonią chwieie się dla ciężaru, chociasz za teraznieyszego Rządcy dostawiona.

6. Cmentarz parkanem z Drzewa nadwątlonego obwiedziony maiący trzy furtki Jedna od Zachodu Druga od północy Trzecia od Wschodu, Otwarte y Drzwiami nieopatrzone. Żadnej przedarzy na tym cmentarzu niepozwala się.

7. Kostnica Drewniana pod gontem na Wschod Wielka.

§ 8. O Budowlach Proboszczowskich, Mansionarskich y innych Kościelnych.

1. Rezydencya Proboszczowska od Kościoła na Kroków 30 Odległa, obwiedziona parkanem pod dachem maiąca osobne postawioną, Staienke, Wozownią y kuchenkę, Jzba y komora dla Gości w dobrym Stanie. Od południa w parkanie iest furtka, od Wschodu zas wielka Staynia y kuchnia Wyszła.

2. Trzy Rezydencye Mansionarskie, Iedna wedle Drugiey iednym pokryte Dachem, do Zachodu postawione na Kroków 10. od Kościoła odległe przed Kilkunastu lat zruynowane, tak dawniey, tak y teraz gwałtowney reparacyi potrzebuią, przez Proboszcza niegdyś wystawione. Za tym Mansionarskim Domem przez drogę iest mieszkanie dla Organisty. Do reparacyi Tych Budowli nikt się nie przykłada, iako y Koscioła. tylko Sam Jmx Xiądz Proboszcz.

§ 9. O wyposazeniu Kościoła czyli Dochodach.

1. Źródło Dochodow Proboszczowskich wypływa z Gruntów wyderkufów [wyderkaf – dawny rodzaj renty lub zastawu na nieruchomości] y Dziesięcin, Które przez oderwanie w kordon dworski [włączenie do majątku dworskiego] pomnieyszone zostały. Za Miastem niedaleko Wisły iest Folwark, przy Ktorym Stodoły Dla gwałtownych wiatrów z piaskiem dunących potrzebuią obrony. Także na tym Folwarku iest spichlerz drewniany mocny, Obory y wszystko w dobrym porządku; Poddanych teraz iest 9. maiących Swoie Domy y Grunta przez Xięza Proboszcza wystawione, z których 3 w tydzień robią pieszo Rano po połtora dnia, Inni po dwa dni, Jeden Dzień, Pola y Łąki przynależące. Po podgórzu nad Wisłą przy Folwarku Stajen [staje – dawna miara, ok. 1 km] 6. w każdym Stajaniu Zagonów 10 w Łęgu przy nizinach nad samą Wisłą, Stajen 4, w każdym Stajaniu Zagonów 26. y te Wisła wylewaiąc często uszkadza. Grunt Zwany Leszczenszczyzna, Ku Wsi Brzozowy piaszczysty na połnoc leżący Stajen 3. w Każdym Stajaniu Zagonów 42. przy Ktorym Łączka zarasta rokieciną teraz po części wykarczowana, Tamze pole Koscielne zwane, gdzie ogołem zagonow iest 120. y przy tym łączka niewielka; też czysta. Grunt pod Zdzieciami o puł mili od Miasta na piasku, Stajon pięcioro w każdym Stajaniu Zagonow 43. y Ten dla odległości naywięcey ugorem leży, Ogrod Jeden nie wielki przy Folwarku, teraz ogrodzony, a mieyscami poparkowany. Niedaleko Ogrodu Gaik mały Brzozowy tamze Sadzawki dwie ma-łe, przez dzisieyszego Rządcę przeszlamowane [oczyszczone ze szlamu], Młyna ani Propinacyi [prawa wyszynku i produkcji alkoholu] nie maią.

2. Dziesięciny są także z Gruntow niektorych Mieyskich Połanieckich, nazwanych Żapniów y Podskale z Ktorych przychodzi Dziesięciny Kop [kopa – dawna miara, 60 sztuk snopów] 12. Zboża takiego, Żyta kop 3. Pszenicy tyleż, Jęczmienia 3. Owsa snop. 40. Grochu snop. 15. Bobu snop. 5. Ktore płacą Gospodarze Gruntow po Złotych Polskich co Rocznie 60. gdyż cała Dziesięcina Połaniecka należy do Kapituły Krakowskiey. W Zdzieciach od Kilku Poddanych y Folwarku Ktorey przyidzie Kop 26. a Samego samego Owsa, y tę płacą poddani Sami z Dworem co Rocznie 100. Z. Folwarku Woytostwa Połanieckiego kop 9. Ktore podobnież opłacaią Złot Polskich 80. w Wsi Kłodzie niemozna wiedziec Kop, ponieważ, zawsze przedaje, a za Złot. Pol. 360 Gromadzie lub Komu innemu, w Rudzie podobnież Za Złotych 100. Dziesięcina pienieżna podług prewatney Kompozyty z Turska małego Złot Pol. 270. z Wsi Piekary Ktora nalezy do Parafii Niekrasowskiey Złot. Pol. 95. z Niedziałek y Szczeki Złot Pol 100. z Rybitw Złot 60. z Ruszczy małych y Dużych Złot Pol 100. Co przy wszelkiey spokoiności dla Kościoła przychodzi. Niektore zas Prowenta słusznie Kościołowi przynależące, iak dokumenta w Summaryuszu Paragrafie następuiącym opiewaią żadnego pożytku Kościołowi nieprzynoszą.

3. Kościoł szczególnego swego Prowentu na utrzymanie Fabryki Swoiey nie ma, ma bowiem 12 Tysięcy piniędzy wyderkufow, od Ktorych przypada prowizyi [tutaj: procent/odsetki] 420. Złotych, podług dzisieyszego Prawa, ale te na utrzymanie Mansyonarzow y Samego Xiędza Proboszcza zapisane, Pokładnego y podzwonnego [opłaty pobierane za miejsce na cmentarzu i dzwonienie na pogrzebie], w niebytności mieyscowego Rządcy, miewa Klucz Xiądz Mansyonarz ad interim [z łac. tymczasowo], Ktoremu poleci, y te wzaiemnie ściągaią się do Rzeczonego Rządcy.

4. Nie masz takich w Parafii Osób, Ktorzyby Kościelnemi Prowentami zawiadywali.

5. Prowenta wyżey spisane, polegaią na Prawach nienaruszonych, to iest Dokumentami Autentycznemi umocnionych, od Stolicy Ordynaryiney Approbowanych, y Wizytami zabespieczone poczytanych.

6. Inwentarz mieyscowy do Gospodarstwa Parafialnego Probostwa należący Teraz przez Dzisieyszego Proboszcza nie podły [tu w znaczeniu: marny, lichy], pozostały od Antecessora s. pamięci Xiędza Siewierskiego taki, Wołow cztery az nadto starych, Krow Dwie do przychówku niezdatnych, Koni para ale te zaraz pozdychały, Macior 4. Owca, Gęsi Dwie, Kur Dwie, Kogut ieden, Kaczka iedna, a Kaczor ieden. I teraz bowiem nie iest potrzebny Jwentarz Lepszy, iak wyżey wypisano, ze Rządca mieyscowy do niezłego stanu przyprowadził.

7. Podług zaprzysiężenia przed Likwidacyiną Komisyą w Sandomirzu wiele Prowentow Sprawiedliwych okazuie się z Probostwa Połanieckiego odtrąciwszy expens nieuchronną gruntowa, Zostanie się czystego Prowentu 2013 Złotych gr. 2. Iak iest samo Sprawiedliwość, ale ze Delegowana Komisyia chociaz widziała sprawiedliwą expens gruntowa, przyiąć niechciała. Iak to opłata Koscielnych, Duchownych y Swieckich Osob, Kominowe [podatek od komina], Subsidium Charitativum [z łac. zasiłek charytatywny – dawny podatek uchwalany przez duchowieństwo], Ordynaryusz Honorarizny y nakazała płacic Ofiary Zło. Polskich 196. y groszy ieden.

§ 10. O Archiwum Koscielnym

1490. Anno Serenissimi Principis Friderici, pro Confraternitate Lito [Litteratorum – dla Bractwa Literackiego] Privilegio.
1644. Die 9na. Maii Cracoviae [9 maja 1644 roku w Krakowie] Per Illustrissimum Reverendissimum [Przez Jaśnie Oświeconego Najprzewielebniejszego] Petrum Gembicki Erectionis, przez Ktora Proboszcza Opiekunem Mansyonarzow y Dochodow czyni Innovatio [Odnowienie aktu erekcyjnego lub fundacyjnego].
1790. D[ie] 17. 9bris [Dnia 17 listopada w 1679 roku] w Kielcach Bractwa Rozancowey Erekcya.

Dokumenta co do Gruntow y Czynszow

1623. D[ie] 23. 8bris [23 października 1623 roku] Urząd Połaniecki przyimuie Testament Stanisława Style w Ktorym przykazuie Swoy Maiątek sprzedac, a Organy w Kosciele sprawic.
1624. Fe. 4tia in Crastino Fe. Scti Pauli Apostoli [Feria tertia – we wtorek, nazajutrz po święcie św. Pawła Apostoła] w Urzędzie Połaniec. Approbata.
Eod: Ao [Eodem Anno – w tym samym roku] Fe 6ta [w piątek] post Festum Sancti Mathiae [po święcie św. Macieja] w Urzędzie Połaniec. na Grunta Tomaszewskie Łąkę z przyległosciami od Barbary Kozłowy y Syna Jey Sebastyana Kosciołowi uczyniona. Donacya [darowizna].
1653. Sabb ante D[omi]nicam Reminiscere [Sabbato – w sobotę, przed drugą niedzielą Wielkiego Postu] w Aktach Radzieckich Połanieckich Testamentu Krzysztofa Dudziena, Ktorym przykazuie na Koscioł długi Swoie. Oblata [wpisanie dokumentu do ksiąg urzędowych].
1661. Fe 3tia pt Dnicam Latare [we wtorek po czwartej niedzieli Wielkiego Postu (Laetare)] w Urzędzie Połanieckim Złot. Pol. 50.
Szymona Skazy na Roli Wielkim polu dla Rożańca Obligacya.
1663. D[itt]o [to samo/tamże] w Urzędzie Połanieckim Fe 4ta pt Dnicam Passionis [w środę po niedzieli Męki Pańskiej (Passionis)] Krzysztofa Siekacza leguiącego do Koscioła Rolą w Łęgu z Łąką przyległą, Testamentu Oblata.
1660. Fe 3tia pt triduu Fsti Annuntiationis B. V. Ma. [we wtorek po oktawie/trzech dniach święta Zwiastowania NMP] Na Złot. Pol. 105 w Tymże Urzędzie na Gruntach Trzech, Staniszewskiej, Stępniowskiego y Wieczorkowskiego … Zapis.
1668. Jpso Die Fsti Scti … [w sam dzień świętego …] Tamże Jana Barchlica Leguiącego Grunt nazwany Złochowskim Rozancowi z Obowiązkiem Odprawiania Anniwersarzu, y opłacania Podatkow Mieyskich, Drugą Rolą Szlakowską zda Zmarły Cechowi Szewskiemu z Obowiązkiem opalaniaWielkiego Ołtarza, y Mszy S. w Suchedni [suche dni – kwartalne dni postu] Testament.
1673. D. 25. 8bris [25 października 1673 roku] Od Urzędu Połanieckiego Jmx Xiędzu Piotrowi Jagnickiemu od ktorego Miasto zaciągneło Złot 200 wydzielito sztukę Gruntu w Żapniowie w pastwiskach przy gruncie Mieyskim Oryg. Zapis.
1676. D. 29. 7bris [29 września 1676 roku] Na roli w Połancu na Zło. 60 zastawny Kontrakt.
1686. Fe 3tia pt Fstum Exaltationis Sctae Crucis [we wtorek po święcie Podwyższenia Krzyża Świętego] Suma Złot. Polskich 250. na Gruntach w Glinikach u Piotra Talkoskiego Raycy y Woyta Połanieckiego. Lokowano [ulokowano/zapisano].
1683. Sabbat pt Fstum Visitationis B. V. Mriae [w sobotę po święcie Nawiedzenia NMP] w Urzędzie Połanieckim Zrezygnowawszy Miasto Całe Zło 1000. J. Xiędzu Woyciecha Zgodowicza Proboszcza, za co wiecznemi czasy Grunt w Łanie Okrągłym niedaleko leżący z umową reparacyi Koscioła – Odstąpiło.
1692. Fe 3tia Ante Fstum Scti Michaelis Archangli [we wtorek przed świętem św. Michała Archanioła] Odstąpiący Grunt Kosciołowi w Zaglińczu leżący Pieprzykoski, Michałkoski, Miraczowski zwany. Dekret.
1693. Fe 2da pt Fstum in Vinculis [w poniedziałek po święcie św. Piotra w Okowach] w Urzędzie Połanieckim G[e]n[ero]sus Josephy Stanislaus Łaszczyński Praedium Grabowska dictum cum Agris cum Onere Semel in Annum Cantandorum Anniversariorum duorum Ecclesiae Donat [Szlachetny Józef Stanisław Łaszczyński folwark zwany Grabowska wraz z polami z obowiązkiem śpiewania raz w roku dwóch aniwersarzy kościołowi daruje].
1694. Fe 3tia pt Fstum Scti Stanislai Ep[iscop]i i Martyris [we wtorek po święcie św. Stanisława Biskupa i Męczennika] przed Urzędem Połanieckim Krystyna Krupska Wdowa z Córką od Sumy Złot. 250. na Gruncie Bachoskim nazwanym zapisaney, Prowizya płaci, ten Grunt w rękach Mansyonarza zobligacyą Mszy 12 y Anniversarza iednego na Rok. (Obowiązuią się).
1695. Ao Sabbat ante Fstum Sctae Catharinae [w roku 1695, w sobotę przed świętem św. Katarzyny] w Urzędzie Radzieckim Połanieckim od Reginy Wielońskiey Wdowy na Grunt Leżący na Zamościu za Summie Złotych 80 Xiędzu Mansyonarzowi – Zapis.
1698. Ao Fe 6ta ante Fstum Scti Michaelis [w roku 1690, w piątek przed świętem św. Michała] w tymże Urzędzie, na Grunt Chropkowski, przez Pawła y Teresę Ocieńskich Małżonków, za Sumę Złot: Pols: 100. Kosciołowi. Cesya.

ROŻNE Tranzakcye.

1632. Fe 3tia pt Fstum Scti Adalberti [we wtorek po święcie św. Wojciecha] w Urzędzie Połanic. J[m]X. Jan Płaszay od Koscioła zaciąga Tych (Zł 100) na Rolą w Zagomniu przy Wzgrodach na Czynsz zabezpieczenie. Zapis.
1637. Ao Fe 6ta pt Fstum Scti Martini [w roku 1637, w piątek po święcie św. Marcina] w Urzędzie Połaniec: Uczciwy Jakob Dziubała w długu Kosciołowi winnym, Grunt obmyslił. Przyrzeka.
Eod: [w tymże roku] Fe 6ta pt Fstum Omnium S[anct]orum [w piątek po uroczystości Wszystkich Świętych] w Urzędzie Połanieckim Sz[lachetny Piotr Pazanka od Kościoła zaciąga Złot 200. Polskich na Czynsz y tych bespieczenstwo na wszelkim Majątku – Zapisuię.
Eod: Ao Fe 6ta ante Fstum Purificationis B. V. Mariae [w piątek przed świętem Oczyszczenia NMP (Matki Boskiej Gromnicznej)] w Tychże Aktach Walentego Jasienskiego na wziętych Złot. Pol. 130. na Czynsz na Gruntach zapisuię. Zabezpieczen[ie].
1645. Ao Fe 6ta pt Fstum Scti Stanislai [w roku 1645, w piątek po święcie św. Stanisława] w Urzędzie Połanieckim X. Woyciech Bydlon od Opiekunów Kościoła pożycza Zło. Pol. 50. na Wyderkuff. y Tych evikcyą [ewikcją – rękojmią / zabezpieczeniem na wypadek roszczeń] na Roli Kurdzielowce w Wielkim polu leżącey. Zapisuie.
1649. Ao Sabbat[o] Ante D[omi]nicam Jubilate [w roku 1649, w sobotę przed trzecią niedzielą po Wielkanocy] w Urzędzie Połanieckim Piotr Bogdan pożycza Koscielnych Pieniędzy Złot Pol 100. y Zapisuię na Roli Swoiey / Sławnikowska zwany w Zagomniach leżącey na Wyderkaf.
1648. Sabbato ipso Die &c. [w samą sobotę itd.] w Urzędzie Połaniec. Szczęsnego Styli pożyczenia od Kościoła Złot. Pol. 300. sposobem używania Gruntu legowanego Kościołowi przez Stanisława Rodzonego Swego Ktorych bespieczenstwo na Roli zwaney Zagoniowska płaci Czynsz. Zapisuie.
1640. Ao Sabtho pt Fstum Sctae Luciae [w roku 1640, w sobotę po święcie św. Łucji] w Aktach Połaniec. Sprzedania Rzeczy Stanisława Styli. Oblata [wpis do ksiąg].
1645. Ao Sabtho Jpso Fsto Scti Kiliani [w roku 1645, w samą sobotę święta św. Kiliana] Kosciołowi Łąkę Gołąbostki zwany blisko Wisły leżący od Woyciecha Kozioła, y Jego Sukcessorów wiecznie y Prawnie Kupiony, od Urzędu Approbowana. Donacya [darowizna].
1654. Ao Fe 4ta pt Fstum Nativitatis B. V. Mariae [w roku 1654, w środę po święcie Narodzenia NMP] w Aktach Połanieckich Dorota Ruchlicka pożyczywszy od Kościoła Zło. Pol. 166. na Czynsz Ktore zapisuie na wszelkim Swoim Majątku, a mianowicie na Łące wielkiey Dzierzeńskiej tak nazwaney w pogorzelu pod Okrągłą leżącey. Zapis.
1648. Ao Fe 4ta p[os]t Festum Scti Francisci [w roku 1640, w środę po święcie św. Franciszka] Urzędu Połanieckiego wtrącenia do więzienia Szczęsnego Style za bespieczenst. 300 Złot Polskich, y za opłacenia zatrzymanego Czynszu Kosciołowi. Dekret.
1700. Ao Fe 6ta pt Fstum Resurrectionis X[hri]sti D[omi]ni [w roku 1700, w piątek po święcie Zmartwychwstania Pańskiego] w Urzędzie Połanieckim przeniesionych na Grunt Żapniowska na Szerokiem polu z Zagrody Stalmachowskiey y z placu Trykoskiego, Rożańcowi legowanych leżącym Zło 100. na Zapis.
1752. Fe 6ta in Vigilia Trium Regum [w piątek w wigilię Trzech Króli] Ekonomii Osieckiey między Urzędem Połanieckim, Mikołaiem y Agnieszką Kaniewiczami względem Gruntu Pasternika zwanego o nakazanie płacenia Czynszu Kosciołowi zadworny. Dekret.
1708. Fe 2da pt Fstum Scti Hilarij [w poniedziałek po święcie św. Hilarego] między Walentym Sulikowskim, w Urzędzie Połanieckim y Bartłomiejem Kalinoskim. Dekret.
Eod: Ao Fe 2da pt Fstum Sctae Margarethae [w poniedziałek po święcie św. Małgorzaty], tamże wytykaiący Zło 100. Polskich do Rożańca na Łące w Malencu zapisanych. Dekret.
1770. Ao D. 11 8bris [11 października 1770 roku] w Aktach Połanieckich Zło. Pol. 100. podniesionych na wyderkaf z Gruntu Hyleński zwanego, Franciszek Sulikowski na Swoim całym Maiątku uczynił. Zapis.
1771. Ao Post Festum Scti Martini [w roku 1771 po święcie św. Marcina] Konsystorz Sandomirski Approbował.

Dokumenta Dziesięciny tyczących się.

1601. Ao D. 27. Januarij Decimas ex Agris et Araturis Inestat Villae Kłoda et Gliniki a Celsissimo Reu[erendiss]imo Principe Małachowski Ep[iscop]o Cracovien[si] [Dziesięciny z pól i łąk… wsi Kłoda i Gliniki przez Najdostojniejszego i Najprzewielebniejszego Księcia Małachowskiego Biskupa Krakowskiego]. Donatio [Darowizna].
1646. Fe 6ta ante Fstum Simonis et Judae [w piątek przed świętem Szymona i Judy] w Lublinie Trybunalski nakazuiący wydac Dziesięcinę Snopową Kosciołowi Połanieckiemu z Turska Małego, Luszycy, Zdzieciow, Krzemienicy y Przewozu. Dekret.
1745. D. 6ta Martij [6 marca 1745 roku] Miedzy Kapitułą Krakowską y Jmx Xędzem Proboszczem Połanieckim, kosciołowi Połanieckiemu z wszystkich Rol Kmiecych, y Woytowskich Dziesięcinę przysądzaiący Nuntiatursci [Nuncjatury]. Dekret.
1740. D. 29. Januarij [29 stycznia 1740 roku] Kosciołowi Połanieckiemu, Dziesięcinę wytyczną w Szumicowie [?]*] y Sokołu przysądzaiący Konsystorza Krakow[skiego]. Dekret.
1744. Ao D. 2a 9bris [2 listopada 1744 roku] z Nunciatury In Ordine [w celu / z polecenia] zaspokoienia Dziesięciny w Żapniowie y na Podskalu Panu Chmielewskiemu Mandatum [Nakaz].
1761. Ao Dnia 31. Augusti [dnia 31 sierpnia 1761 roku] w Konsystorzu Krakowskim uwalniaiący Dziesięcinę Zdziecką [ze wsi Zdzieci] od inchybiei [od uchybienia] a nakazuiący wydanie Oney Proboszczowi Połanieckiemu wypadły. Dekret.

Dokumenta Praw Czynszowych.

1620. Fe 6ta pt Fstum Scti Adalberti [w piątek po święcie św. Wojciecha] w Aktach Urzędu Szydłowskiego Uczciwy Andrzey Rychwalski na Swoim Maiątku Summy Która iest umieszczona Złot Pol 1200. na Gruncie Jazwiecczyzna tak nazwanym od Wawrzynca Moślickiego pod Folwarkiem Zrebin leżącym, na śpiewanie Choru w
Połancu uczynił. Zapis.
1642. Ao D 21. Februarij [21 lutego 1642 roku] Jmx Xiądz Proboszczowi Połanieckie[mu]. Kapelan Szpitala Połanieckiego Summę 1000 Złot Pol. na Dobrach Rybitwy zapisanych abprobowana.
1647. D. 9 Maij [9 maja 1647 roku] Od J.O. [Jego Oświeconości] Xięcia Piotra Gembickiego Biskupa Krakowskiego. Cesya [przekazanie praw].
1665. Ao Fe 3tia pt Dnicam Rogationum [w roku 1665, we wtorek po niedzieli Dni Krzyżowych] w Grodzie Sandomirskim W[ielmoż]ny Pan Stanisław Borowski z Familią Swoią Kościołowi Połanieckiemu Summę Złot Pol. 1000. na Dobrach Usciu [Ujściu], czyli Sadkowej Górze, zapisał.
Eod. [w tymże roku] D 27 Augusti [27 sierpnia] To Loci Ordinarij [Loci Ordinarius – ordynariusz miejsca / Biskup] Approbował a na Każdy Miesiąc Odprawia
-nie Mszy S. iedney a resztę na wino y wosk wyznaczył.
1643. Fe 3ta pt Fsto Solennnis Paschalis [we wtorek po uroczystości Wielkanocy] in Grodzie Sandomir[skim]: 1000 Złot Pol. Macieja y Alexandra Strasza pozostała Małżonka Cesyą uczyniła Kosciołowi zapisanych na Dobrach Dąbrowa, Która Summa przeniesiona iest przez Zapis w Nowym Korczynie na Dobra Gliny, Żapniów przed
Zgorzeniem tamże Aktow, co przyznał wypadły. Dekret.
1644. Ao Fe 2da ante Fstum Sctae Mariae Magdalenae [w roku 1677, w poniedziałek przed świętem św. Marii Magdaleny] In Ca[str]o Nowocorcinensi [w grodzie nowokorczyńskim] W. Jakób Romer Dobr Glin, Żapniowa, Kiełczyna, y Zofia Małżonka Dziedzice w przytomnosci Krewnych zapisali Czynszu do Różańca Połanieckiego
Złot Pol. 300 od Summy 5000 Tysięcy Ktory J.O. Xiądz Małachowski
Biskup Krakowski. Approbował.
Eod: Ao Fe 3tia pt Dnicam Letare [we wtorek po czwartej niedzieli Wielkiego Postu] Tomasz Krasiński Zło Pol. 1000. do Różańca legował, Która Summa od Agnieszki z Grabowskich iest na Dobrach Gliny Żapniów itd. Zabespieczona.
1679. Ao D 17 9bris [17 listopada 1679 roku]. Rozancowa iak wyżey. Erekcya.
1714. Ao Fe 3tia pt Dnicam exaudi [w roku 1714, we wtorek po szóstej niedzieli wielkanocnej] w Grodzie Sandomirskim Hieronim Komornicki Dobr Uscia y Sadkowey góry Dziedzic, Xiężom Wikaryuszom Połanieckim Złot Pol 33 co Rocznie na 30 Mszy Zapisał.
1743. Ao Sabbo In Vigilia Scti Joannis Baptistae [w roku 1743, w sobotę w wigilię św. Jana Chrzciciela] w Sandomirzu Suma na Dobrach Słupcu przez Zapis redereemptionali [rederempcjonalny – z prawem wykupu] od W. Dunina Karwickiego. Lokowana.
Eod. Ao [w tymże roku] Dnia 15 Stycznia Officij Cracoviensis z obowiązkiem Mszy iedney w tydzień odprawiania. Approbata.
1747. Ao Fe 2da pt Dnicam Jubilate [w roku 1747, w poniedziałek po trzeciej niedzieli po Wielkanocy] W. Jmx P. Jan Kanty Piasecki, od W. Jmx Xędza Antoniego Duchnowskiego Prob: Połaniec: pożyczył Złot Pol. 3000. Ktore zapisał na wyderkaf w Grodzie Sandomirskim na Dobrach Dziedzicznych Skotniki dla Xięzy Mansyonarzow Połanieckich z Approbatą Ordinarii Sedis [Ordynariusza miejsca / Biskupa].
1759. Ao Sabbo In Crastino Fsti Scti Laurentij [w roku 1759, w sobotę nazajutrz po święcie św. Wawrzyńca] Summa 7000 Złot Polsk: z innych Dobr na Kiełczynę przez Szymona Borowskiego Dziedzica przeniesiona, co in Judicio Curiae Ep[isco]pali D 13. 8bris. [w sądzie kurii biskupiej, dnia 13 października] iest Approbowane.
1782. Ao D 10 7bris [w roku 1702, dnia 10 września] Wizyta Generalna te bowiem wszystkie Papiery w Skarbczyku w Zakrystyi zapisanonym konserwuią się.

Summaryusz Dokumentow co do Funduszu Szpitalnego.

1652. Dnia 28 Stycznia w Krakowi. Erectio [akt założenia].
1684. Ao Fe 4ta pt Fstum Scti Joannis Baptistae [w roku 1604, w środę po święcie św. Jana Chrzciciela] w Urzędzie Połanieckim Gruntu Kupnego w Żapniowie leżącego Greloski zwanego. Donatio [Darowizna].
1685. Fe 3tia pt Fstum Sctae Hedvigis [we wtorek po święcie św. Jadwigi] w tychże Aktach Kupnego gruntu, Kołaczkoski zwanego, także w Żapniowie za Złot Pol. 228. Donatio.
1686. Fe 4ta pt Fstum Visit. B. V. Ma. [w środę po święcie Nawiedzenia NMP] Kupionego Gruntu Gołębioskie zwanego w Żapniowie za Złot Pol. 160. Donacia.
1684. Fe 5ta pt Fstum Scti Michaelis [w czwartek po święcie św. Michała] na Grunt Kupny także Gołębioski y w Żapniowie za Złot 150. Donacya.
1688. Ante Fstum Scti Adalberti [przed świętem św. Wojciecha] Kupnego Gruntu Grelinski zwanego. Donacya.
Eod: Ao. [w tymże roku] Budynku kupnego z placem w Ulicy Osieckiey, Obok Domu Złotnickiego za Złot 60 na Szpital. Donacya.
1688. Tegoż Dnia Kupnego Gruntu Grelinski zwanego w Żapniowie leżącego za Złot. 80. Donacya.
Eod. Ao et D. [w tymże roku i dniu] Kupnego gruntu Wiąckowski zwanego w Ulicy Osieckiey za Złot. 60. Donacya.
Eod. Ao 6ta pt Fstum Scti Adalberti [w tymże roku, w piątek po święcie św. Wojciecha] kupnego gruntu Jasienskiy zwanego w Żapniowie leżącego za Złot 320. Donacya.
Eod Ao Fe 4ta pt Dnicam Pentecostes [w tymże roku, w środę po niedzieli Zesłania Ducha Świętego] Kupionego Gruntu Grodecki Zwanego w Żapniowie za Złot 80. Donatio.
Eod Ao Fe 2da pt Fstum Visitat B. V. Ma. [w tymże roku, w poniedziałek po święcie Nawiedzenia NMP] Kupnego Gruntu Grabowski: zwanego w Żapniowie za Złot 43. Donatio.
1689. Fe 3tia ante Fstum Scti Michaelis [we wtorek przed świętem św. Michała] Kupnego gruntu Grelinski zwanego w Żapniowie za Złot 160. Donacya.
1648. Fe 3tia pt. Dnicam Letare [we wtorek po czwartej niedzieli Wielkiego Postu] w Grodzie Krakowskim Summy 4000. Złot. Pols. na Dobrach Malkowice. Zapis.
1710. Post Festum Pentecostes [po święcie Zesłania Ducha Świętego] w Grodzie Sandomirskim na Dobrach Gliny wielkie Złot Pol. 1000. a na małych Zło. 300. Zapis.
1716. Fe 4ta pt Fstum Scti Joannis Baptistae [w środę po święcie św. Jana Chrzciciela] w Grodzie Sandomirskim na Synagodze Połanieckiey z Złot 1000. Zapis.

Te Dokumenta Szpitalne w Rezydencyi Kapellana Szpitalnego były dotąd chowane, nie wszystkie się Znayduią, tylko wiadomość o nich z Summaryuszu umieszczonego w Ostatniey Generalney Wizycie, nabywa się; Processa [procesy / urzędowe pisma okólne] zas po Dyecezyi rozsyłane iedne w Zakrystyi; Drugie w Rezydencyach Kapłanskich po większey Części znayduią się.

§ 11. O Plebanie y innych Kapłanach w śród Parafij Znayduiących się.

1. Rządca Tego Kościoła y Całey Parafij ma z Erekcyi nazwisko Proboszcza. Teraznieyszy Proboszcz Ignacy Strzałkowski 1741. Dnia 4go Listopada. w Woiewodztwie Krakowskim urodzony. 1765. na Kapłanstwo poświęcony. 1782. na to Probostwo Instituowany [mianowany/wprowadzony na urząd]. Posiada Oprocz tego Pro-bostwa Plebanią w Zborowku 4 Mile ztąd Odległey we Wsi, w Dekanacie Pacanowskim leżącey. Także Scholasteryą [godność w kapitule] w Kollegiacie Wiślickiey. W Tym Probostwie nierezyduie. zjeżdża iednak czasami, trzy, lub Cztery razy do Roku; Jest obowiązany Proboszcz tuteyzszy ad curam animarum executivam [z łac. do czynnego sprawowania opieki nad duszami / duszpasterstwa], Ktora przez Xięzy Mansyonarzow sprawuie. Z Tych Ieden nazywa się Xiądz Felix Kozielski 1744. Roku Dnia 6go Czerwca, w Ziemi Wielońskiey urodzony. 1780. Roku Dnia 20. Grudnia w Krakowie na Kapłanstwo poswiecony. Tegoż Roku Dnia 8go Marca takze w Krakowie na Mansyonaryą Połaniecką otrzymał Prowizyą [tu: nominację / dokument obsadzenia urzędu]. Drugi Kapłan przy tym Kosciele Szpitalny Proboszcz czyli Kapellan, drugiego Mansyonarza teraz nie znayduiącego mieysce, y powinnosc zastępuiący, Xiądz Stanisław Lisander 1727. Roku, 4go Listopada w tym Miasteczku Połancu urodzony 1753. 30 Marca w Kielcach na Kapłanstwo poswięcony. 1759 Dnia 29. Kwietnia na Kapellanią Szpitala Połanieckiego w Kielcach Instituowany. Obydwa Kapłani miewaią Katechizmy Koleyno w Święta, Niedziele gdzie zaś Święte Kazanie, do Ktorych nauk przygotowania, maią w obfitości Książki z Biblioteki Koscielney, Ktorych uzywac [mogą].

2. Oprocz dopiero wzmiankowanych Kapłanów Mieyscowych żaden sie inszy w okolicy całey Parafij nieznayduie.

3. Mieyscowi Kapłani Administruią [udzielają] Sakramenta Swięte z pilnością tak Zdrowym iako y chorym Parafianom. Msze Konwentualne [główne msze wspólnotowe] y inne Obrządki Nabożeństwa odprawuią takim porządkiem, to iest w Niedziele y swięta o godzinie 7. Jutrznia, po tey skonczoney Koronka o Tróycy Nayswiętszey, Pieśń, Troyca Bóg Oyciec, potym Modlitwy poranne, Tu Wotywa wychodzi, po Ktorey Katechizm, lub Kazanie, potym Rozaniec, po Którym skonczonym Asperyja [pokropienie wodą święconą], Processya, Suma [główna, uroczysta msza niedzielna], na Końcu Anioł Pański. Konczy się to Nabożeństwo około godziny 12. W Prywatnych Domach wyiąwszy przypadek potrzeby niebywaią sprawowane Sakramenta S.S. [Święte] Kapłani mieyscowi do słuchania Spowiedzi maią approbacye. Książki maią y Koscielne y swoie, tak Kaznodzieyskie iako y Teologiczne y inne.

§ 12. O Szkołach Parafialnych.

Jest szkoła dawno wybudowana od koscioła krokow 10 na pułnoc leżąca w swoiem Zabudowaniu porządna y cała, Dochodów żadnych niemaiąca; iest w niej Nauczycielem Łukasz Ziębinski Żonaty maiący lat 48. oraz iest y Organistą koscielnym. Za dozor y uczenie Dzieci Od Proboszcza mieyscowego do Pensij [wynagrodzenia] Organistowskiey ma dodane Zł. 30. Dziewczęta y Chłopcy wspolnie się uczą Ktorych w Zimie bywa około 20. w Lecie zaś ledwie 10. Mianowicie z samego tylko Miasteczka Połanca. W Okręgu tey Parafij niemasz Akatolickiey Szkoły [nie ma innej szkoły innowierczej], w Połancu zas iest y Szkoła y Bóżnica [synagoga] Zydowska Drewniana w samym Mieyscie dachem starym z gontu wysoko wyniesiona, Katolickiemi budynkami obłożona, tudzież do niey nieprzystawiona; Kierkut [cmentarz żydowski] także nad samą wodą Od Zachodu podobnież Katolickiemi Domami zasłoniony blisko stoiącemi, y chociaz od wschodu za tymże Kierkutem żaden dom Katolicki nie iest, iednakowosz ten Kierkut wyrazić można że iest w Mieście, przez rzekę nazwisko maiącą Czarna gdy wyleie, obfitością wody ledwie nie cały zalany bywa. Kierkut y Boznica iak dawniey powiesci wnieść można, że za dozwoleniem Świeckiey y Duchowney Zwierzchności są wystawione.

§ 13. O Zakonnikach.

W całey Parafij niemasz zadnego Klasztoru ani Zakonników.

§ 14. O Zakonnicach.

Ani Panienskiego [żeńskiego] Klasztoru zadnego niemasz, ani tez Zakonnic.

§ 15. O Szpitalach.

1. Przy samym Kosciele na Zachod Wielki iest Szpital, az nad to gwałtownego postawienia [pilnej odbudowy/naprawy] potrzebuiący, w Ktorym iest Jzb dwie, w Tych znachodzi się Ubogich 20. Dziadow dwoch z Żonami, y Baba iedna, a w drugiey Jzbie samych Bab 3. Tym Końcem rzeczony Szpital iest wystawiony, aby podupadły z Miasta Połanca na Starosć miał przytułonie, y usługe Kosciołowi; ponieważ in parte [z łac. w części] onym poczyniło Miasto fundacye, y za to maią moc z Jmx Xięzem Proboszczem mieyscowym Kollacyi [prawa nadawania beneficjum], a bardziey Prowizoryi [zarządu]; Daley na Zachod Rezydencya Xiedza Kapellana Szpitalnego o Ktorem wyżey namieniono, o dwoch Izbach iedney komorze czyli spizarniey okienami Cztorma, w porządku niezłym; przytym Stodoła stara, w teyze pozycyi, reszte budynków niemasz, gdyż wszystkie pospadały, o Ktorych Wizyta Generalna wzmiankowała.

2. Żadney Kaplicy, ani Kosciołka swego nie ma, Gruntow dość do Szpitala, iako też y Prowentow w pierwiastkowych czasach Nalezało, ale ze przez zaniedbanie Kapellanow poupadały, y ledwie onie Ktorych doczytać się można a na koniec y windykowac trudnoscia iest, iednakowosz odtrąciwszy gruntowe expensa, bedzie prowentu czystego 311. Złot. Pol. z Gruntami Dziadowskiemi Ubodzy wszyscy są Połanieccy, y do tych czas z fundacyi nie biorą tylko z elemozyny zyia, gdyż Prowizorowie Mieyscy, Prowent cały trwonią; Kalkulacya tak na mocy Dekretow, iako tez y Wizyt Generalnych dawana byc powinna Xiędzu Proboszczowi Mieyscowemu. Osobnego Proboszcza nie masz Szpitalnego, tylko Kapellan, y ten podlega Przełożonemu Parafialnemu. Inwentarz Dziadowski iest ten, tak; przy pozytku Xiędza Kapellana, Krow 3. Koni para, Wołow para.

§ 16. [Kaplice].

Żadnych Kaplic w Całey Parafij nie masz nigdzie.

§ 17. O Zwyczaiach.

Co do tego Punktu nic nie masz coby było nagannego między Katolikami do doniesienia, oprocz Żydow, Którzy posiadaiący propinacye w Miescie Połancu Winiarzow y służących w Swoich Domach trzymaią w Swięta y Niedziele targi miewaią, Muzyki do Domów Szynkownych sprowadzaią Chleby pieką, Garce w Wigilię Świąt w Wieczor nabiwszy przez noc pędzą a na koniec w nocy w Bóżnicy Lampa paląca widziana bywa.

X. Felix Kozielski Komendarz Kościoła Połanieckiego mp [manu propria – ręką własną].

Koniec cz. 2 ostatniej.

MATERIAŁ POWIĄZANY:

Srebrna monstrancja, relikwie i księgi filozofów. Obraz połanieckiego kościoła z 1791 roku w aktach wizytacji ks. Feliksa Kozielskiego (Cz. 1)

Doceniamy Twój czas poświęcony na zgłębianie przeszłości Połańca. Naszą misją jest pielęgnowanie pamięci o regionie, co robimy z prawdziwym zaangażowaniem. Zachęcamy do aktywnego współtworzenia portalu. Jeśli dysponujesz dokumentacją historyczną lub unikalnymi wspomnieniami, podziel się nimi z naszą społecznością. Dziękujemy!