Srebrna monstrancja, relikwie i księgi filozofów. Obraz połanieckiego kościoła z 1791 roku w aktach wizytacji ks. Feliksa Kozielskiego (Cz. 1)

rzenosimy się w czasie do zimy z przełomu 1790 i 1791 roku. Polską rządzi jeszcze król Stanisław August Poniatowski (1732-1798), a do Połańca przybywają wysłannicy biskupa krakowskiego, Feliksa Pawła Turskiego (1729-1800), aby przeprowadzić generalną wizytację miejscowej parafii. Dokument, który po sobie zostawili jest absolutnie prawdziwą kapsułą czasu. Co z niego wyczytamy? Przygotujcie się na spore zaskoczenie.

W samym sercu Połańca, nad rzeką Czarną stał jak wiemy drewniany kościół parafialny. Miał on kształt krzyża i szczycił się niezwykle starą metryką. Dokumenty z tamtej epoki wspominały, że świątynię pod wezwaniem św. Marcina Biskupa ufundował sam król Kazimierz Wielki (1310-1370) w 1364 roku. Położenie kościoła było malownicze, ale bywało też kłopotliwe. Świątynię otaczała rzeka Czarna, która przed miastem łączyła się z rzeką Wschodnią. Rzeki, jak to rzeki, co jakiś czas bywały kapryśne i wylewały. Mimo to, wizytator odnotował, że nie przeszkadzało to wiernym w dotarciu na mszę.

Dawna parafia połaniecka była ogromna. Obejmowała nie tylko samo miasto i miejscowe folwarki, ale aż 17 okolicznych wsi. Należały do niej między innymi: Ruda, Kłoda, Szczeka, Zawada, Zrębin, Rybitwy, a także Tursko Małe i Łubnice. Kto tworzył tę lokalną społeczność? Liczby mówią same za siebie. W parafii żyło 3116 dorosłych katolików oraz 710 dzieci. Obok nich miasto zamieszkiwało 463 Żydów oraz 15 innowierców, nazywanych dysydentami. Jest to wspaniały obraz dawnego, wielokulturowego społeczeństwa, które codziennie mijało się na połanieckim rynku.

Kto obsługiwał tak wielką, liczącą ponad trzy tysiące wiernych parafię? W tamtym czasie na czele stał ksiądz proboszcz, a prawnym opiekunem majątkowym i patronem kościoła, czyli tzw. kolatorem, był proboszcz sandomierski. Na miejscu czarną robotę u boku lokalnego proboszcza wykonywali tzw. mansjonarze. Byli to specjalni kapłani, których głównym zadaniem było codzienne śpiewanie modlitw w chórze. Z akt dowiadujemy się, że dawniej w Połańcu było ich trzech, ale w 1791 roku został już tylko jeden. Drugi wakat częściowo łatał „ksiądz kapelan szpitalny”. Mansjonarze nie mieli łatwego życia. Odprawiali msze, uczyli katechizmu, asystowali proboszczowi w pięknych dalmatykach i odprawiali nabożeństwa za dawnych fundatorów. Mieli surowy zakaz dorabiania na boku. Nie mogli pobierać własnych dochodów, a jedynie przyjmowali wyznaczoną „porcję” (wynagrodzenie) prosto z rąk proboszcza. Musieli go słuchać we wszystkim, bo ten miał prawo ich w każdej chwili wyrzucić z urzędu.

Wprawdzie sam kościół był drewniany i z zewnątrz mógł wydawać się skromny, to jednak jego wnętrze skrywało prawdziwe bogactwa. W głównym ołtarzu znajdowało się srebrne, pozłacane cyborium (puszka na komunikanty), przykryte jedwabną sukienką haftowaną srebrem. Spis przypomina listę skarbów z powieści przygodowej. Znajdziemy tam m.in. srebrną monstrancję w kształcie promieni słonecznych, sześć wielkich lichtarzy sprowadzonych aż z Gdańska, srebrne krzyże wysadzane kamieniami, a także liczne wota, czyli dary dziękczynne od mieszkańców, w tym ułożone ze sznurów prawdziwych pereł i bursztynów.

Szczególne wrażenie robią opisy szat liturgicznych. Księża w dawnym Połańcu odprawiali msze w ornatach uszytych z najdroższych materiałów. Wymieniono tam stroje z francuskiego jedwabiu, lśniącej lamy, drogiego aksamitu, a nawet materiałów sprowadzanych z Turcji. Mieniły się one odcieniami błękitu, karmazynu, fioletu i złota.

W kościele znajdowała się staroświecka, drewniana chrzcielnica, zdobiona malowanym złotem i srebrem. Tuż obok stało specjalne naczynie ze świętymi olejami przywożonymi co roku z Sandomierza. Wodę do chrztów święcono tylko dwa razy do roku – w Wielką Sobotę i przed Zielonymi Świątkami. Wizytator odnotował pewien bardzo ciekawy szczegół. Zwrócił uwagę, że chrzest niemowląt w Połańcu nigdy nie był zwlekany dłużej niż dwa dni. Dlaczego? Dokument chwali miejscowe kobiety. Zapisano, że w parafii połanieckiej żyją „niewiasty”, które są bardzo sprawne nie tylko w odbieraniu porodów, ale potrafią też same udzielić chrztu z wody w sytuacjach nagłych (tzw. czasie gwałtownym), gdy życie noworodka było zagrożone.

W drewnianej świątyni znajdowały się relikwie wielu świętych, w tym patrona parafii – św. Marcina, św. Katarzyny, św. Wiktorii, a także cząstka, w którą wierzono, że pochodzi z Drzewa Krzyża Świętego. Jednak najbardziej zaskakująca jest kościelna biblioteka. W zakrystii, w specjalnie wmurowanym skarbcu, znajdowała się potężna szafa z szufladami. Zgromadzono tam dziesiątki ksiąg. Poza oczywistymi mszałami i śpiewnikami (niektóre były już mocno podarte z racji wieku), księża z Połańca czytali literaturę z najwyższej półki. W spisie widnieją dzieła dotyczące historii Polski, traktaty polityczne, a nawet księgi zawierające nauki starożytnego greckiego filozofa Arystotelesa.

Od północnej strony do kościoła przylegała drewniana zakrystia. Prowadziły do niej solidne, dębowe drzwi zabezpieczone żelaznymi krukami tj. zawiasami i blachami. Tam m.in. przechowywano kościelne sprzęty. Z inwentarza wyłania się jednak nieco ponury obraz zaplecza świątyni. Wśród 12 mosiężnych lichtarzy, lamp i starych trybularzy, leżał bezużytecznie stary zegar. Jak czytamy w dokumencie: „z wieży wzięty, nie użyty”. Dlaczego został zdjęty z kościelnej dzwonnicy i porzucony w zakrystii? Tego wizytator nie wyjaśnia, ale dla nas to dowód, że osiemnastowieczny Połaniec miał niegdyś własny wieżowy czasomierz. Obok zapomnianego zegara leżał sprzęt, który przypominał o kruchości życia. W spisie wymieniono m.in. katafalk, trumnę z rekwizytami (często w tamtych czasach używano jednej, wielorazowej trumny kościelnej do transportu zwłok na cmentarz), drabinę oraz specjalne sznury i pasy służące grabarzom do spuszczania ciał zmarłych do grobu.

Dzięki wizytatorowi wiemy też, jak mieszkańcy postrzegali odległości. Połaniec był wtedy ważnym punktem na mapie regionu. Graniczył z parafiami w Niekrasowie, Beszowej i Osieku. Odległości mierzono w dawnych milach (jedna mila staropolska to ok. 7-8 kilometrów). Do Pacanowa i Stopnicy liczono po dwie mile, do Nowego Miasta (Nowego Korczyna) mil pięć, a do „zimowego Mielca” – również dwie mile. Niestety, nie wszystkie dawne inicjatywy przetrwały próbę czasu. Z dokumentu dowiadujemy się, że istniejące od 1490 roku Bractwo Literackie zdążyło już dawno upaść. Z kolei nowsze Bractwo Różańcowe zmagało się z problemami finansowymi, tracąc swoje kapitały w zaborze austriackim (“w Kraju Cesarskim”).

To tylko część tajemnic, jakie skrywa wizytacja z 1791 roku. Szczegóły znajdziecie poniżej. Zapraszamy do zapoznania się z oryginalnym dokumentem cz. 1. Życzymy miłej lektury.

PISOWNIA ORYGINALNA.
Tekst, który został umieszczony poniżej kursywą w nawiasach kwadratowych […], jest naszym własnym dopowiedzeniem i wyjaśnieniem. Nie znajdziecie ich w oryginalnym zapisie. Dodaliśmy je celowo, aby ułatwić czytającemu treść. Dzięki czemu historyczne terminy zapisane w języku z epoki otrzymują natychmiastowy kontekst.

Opisanie
Stanu Kościoła y
Parafij Połanieckiey
Anno [*Anno – w roku*]
1791 Roku.

ks. Feliks Kozielski.

Kosciół Połaniecki na podane
Artykuły Odpowiada a Sede Aposto
Ordinaria [od Stolicy Apostolskiej Ordynariuszowi] 1791 Roku.

§ 1. O kosciele y Parafij

1. Kosciol Parafialny w Miescie Połancu Strukturą Staroswiecką w Krzyż przez Nayiasnieyszego Krola Jmci [Jego Mości] Kazimierza 1364. Roku pod Tytułem S. Marcina Biskupa z Drzewa wystawiony, iak Erekcya [dokument fundacyjny / akt erekcyjny] 1644.Roku opiewa.

2. Konsekrowany w Niedziele pierwszą po S. Mateuszu przez Kogo wiadomości niema, tylko z Wizyt dochodzi się. Tenże Kosciół iest Parafialny, a nie Filialny [podporządkowany innej parafii], ani z inszym zadnym złączony.

3. Graniczy na wschod z Parafią Niekrasowską, na połnoc z Beszowską, na Zachod Osiecką, na południe Borowską, y Ten zadnemu inszey Dyecezyi Kosciolowi nie iest przyległy. Miasta pobliskie na południe Pacanow mil dwie [mila staropolska to ok. 7-8 km], na zachod Stobnica [Stopnica] tyz odległości, na południe Nowe Miasto [Nowy Korczyn] mil piec, na wschod zimowy Mielec w teyze odległości; mil dwie, Rzeki małe dwie, iedna Czarna, z Lasow przez Staszow, druga Wschodnia z Oleśnicy cieknące, ktore pod Miastem Połancem o Stajen czworo [staje – dawna miara odległości, ok. 1 km] złączywszy się, oblawszy posad koscielny, płynąc na wschod o małą cwierc mili w Rzekę Wisłę graniczną Parafią Połaniecką od Borowey odzielającą wpadaią, y te przez wylew pszeszkodą Parafianom w Kosciele bywania zadney nieczynią.

4. Do rzeczonego Kościoła Parafialnego przynależy Duszy Tyle, to iest Miasto Połaniec z Folwarkami, Wsiow 17. Kłoda, Szczeka, Ruda, Niedziałki, Rudniki, Okrągła, Łuszyca, Małe Tursko, Zawada, Piekary, Brzozowa, Zrebin, Rybitwy, w Powiecie Sandomirskim, Kępa, Ruzcza małe, Ruzcza większa y Łubnice w Powiecie Wislickim leżące.

5. W Parafii Połanieckiej do Komonij Wielkanocney Zdatnych [zdolnych do przyjęcia sakramentu – w odpowiednim wieku], y obowiązkowi swemu zadosc uczynienia Zwykłych znayduie się Dusz 3116. Małoletnich 710, Zydow 463. Dyssydentow [innowierców] 15.

6. Rozciąga się na mile wzdłuż, a wszerz na poł mili.

7. Kollator [fundator lub prawny opiekun majątkowy kościoła] tegoż Beneficium Swieckiego [uposażenie związane z urzędem kościelnym] W. Jmx [Wielebny Jego Mość] Xiądz Proboszcz Sandomirski.

§ 2. O Nayswietszym Sakramencie

1. Nayswietszy Sakrament w Cyboryum [puszka na komunikanty, tu w znaczeniu tabernakulum] Wielkim Ołtarzu w Mieyscu widnym w Puszcze Srebrney wyzłacaney w Sukienką Jedwabna materyalną Srebrem haftowaną okryty pod opatrznym Zamknieciem zachowuie się.

2. Kommunikanty dwa razy w Miesiąc w dni Niedzilne z partykuł i swięta odnawaia się.

3. Wystawienie onych bywa oprocz swiąt zwyczaynych Uroczystych na Poswiecenie Koscioła, w Czas S. Marcina Biskupa Patrona, w Dzien Nayświę. Panny Rozancowey, y inne święta Matki Boskiey, w Czterdziestogodzinne Nabożeństwo w Wielkim Poscie na Pasyach, w południe, podczas innych Uroczystości, liczne Ludzi bywać zwykła.

4. Vascula czyli naczynie mniejsze Srebrne wewnątrz wyzłącane Konsekrowane, w Kapsuli [puszce] Materialney do chorych noszone bywa. Przytym Książka dla nauki Słabych bierze się. Lampa we dnie y w nocy nakładem Jmx Xiędza Proboszcza mieyscowego, przed Nayświętszym Sakramentem pali się.

§ 3. O Chrzcielnicy y Oleju Swiętym.

1. Chrzcielnica Drewniana Staroświecka Srebrnym y Złotem Malarskim mieyscami ozdobiona, zamknieciem dobrym opatrzona, przyktorey zaraz Piscina [specjalny zlew kościelny służący do wylewania wody po puryfikacji lub chrzcie] blisko znayduie się. Woda do Roku dwa razy do Chrztu w Sobote Wielkanocną y Swiąteczną poswięcana bywa.

2. Chrzest niemowląt nigdy Dni dwa nie był zwlekany, w Parafii Połanieckiey znayduią się niewiasty, ktore tak do zycia obyczaynego, y odbierania Dzieci, iako tez do uskutecznienia Chrztu, w czasie gwałtownym [nagłym, np. zagrożenia życia dziecka] zdatne.

3. Chryzma [krzyżmo – olej używany do namaszczania] Oley Swięty do Chrztu y Chorych w naczyniach Srebrnych wewnątrz wyzłacanych mieyscu bliskim przy Chrzcielnicy w Cyboryum [tu: tabernakulum] Ołtarza S. Anny zamyka się, y co rocznie z Sandomirza iako y Roku biegącego sprowadzone iest. Oley Swięty do chorych w naczyniu Srebrnym wewnątrz wyzłacanym noszone bywa.

§ 4. O Ołtarzach Kaplicach y ich Sprzętach.

1. Ołtarzy w Kościele pięc, a w Kaplicy ieden, Trzy w Kościele, a w Kaplicy ieden są Konsekrowane, dwa zas poboczne przy Wielkim Ołtarzu z Portatylami [portatyl – przenośny ołtarzyk lub kamień ołtarzowy z relikwiami] niezdatnymi iak dowodzi Wizyta Generalna 1702. Roku. Obrusami iak przynależy przykryte, y Obrazami Malowanemi ozdobione z Ktorych Obrazow zadnego Cudownego nie masz.

2. Kaplica iest w tym Kosciele Rozancowa nazwana, przez Stanisława Szembeka w Chorze wielkim na połnoc wymurowana, dochodu zadnego nie ma, ani osobnego Kapellana.

3. Chór spiewa się codziennie de B. V. M. [de Beata Virgine Maria – oficjum o Najświętszej Maryi Pannie] przez Mansionarzow [kapłanów fundacyjnych, którego głównym obowiązkiem było śpiewanie oficjum] Ktorych wpierwiastkach było trzech, a teraz tylko ieden, a drugiego zas Mansionarza zastepuie po czesci X. Kapelan Szpitalny. Do Tychże Mansionarzow należą Wotywy Krzyżowe spiewac, powinnosc Wikaryuszowskie odprawiac, iako to Administrowac Sakramenta Zdrowym y chorym, Msze Konwentuyalne [główne msze wspólnotowe] odprawiac, Katechizm y kazania miewac. Co Kwartał Anniwersarze [msze rocznicowe za zmarłych] z Processyą Załobną y Inne spiewane za Fundatorow odprawiac, w Uroczystosci ile razy się wystawia Asysty dawac Proboszczowi, lub zaproszonemu … w Dalmatykach asystowac. Mansionarze wspomnieni będąc oraz Wikaryuszami nie maią się zatrudniac zadnemi dochodami, lecz swą Porcyą [tu: wynagrodzenie / przydział w naturze lub pieniądzu] z rąk Proboszcza odbierac, Jego Rządu we wszystkim słuchac, gdyż Jch Erekcya nadała moc Proboszczowi wprowadzonych księży do tego Koscioła Instytuowac [mianować, ustanawiać na urzędzie], a przestępnych destytuowac [odwoływać z urzędu, usuwać], y oddalic. Na koniec w Każdy Tydzien ieden z Mansionarzow powinien Msze świętą odprawic za Fundatorow.

4. Inwentarz Rzeczy S. Koscielnych nastepuie, takowy.

Srebro.

1. Monstrancya Srebrna, w promieniach podwoyne Mieyscami pozłacana – 1.

2. Kielichow wyzłacanych …. z Patenami – 5.
z ktorych dwa potrzebuiących reparacyi ieden, a obydwa pozłocenia – 2.

Puszka Duża pozłacana z nakryciem w Cymborium – 1.
Lampa z Łancuszkiem Srebrnym – 1.
Trybularz [kadzielnica] z łudką [naczynie na kadzidło] y Łyzeczką -1.
Ampułek z tacką para -1.
Naczynie na Oley Swiey w Puszcze poprzegradzana w każdey przegrodzie puszeczka wyzłacana, iedna – 1.
Puszki do chorych małych pro Sanctissimo [na Najświętszy Sakrament] duże – 2.
Ditto [z wł. detto – to samo/również] Olea Infirmis [na oleje dla chorych] – 1.
Koron małych w ząbki gładka robota Mieysce iedno Sztuk – 8.
Na Feretrum Rozancowym sukienek … ważąca… 4 tamże – 1.
Na tychże sukience koron prostemi kamyczkami berła swiat wyzłacanemy kameryzowanych – 2.
Portalik mały w srodku wyzłacany na trzech ogniwkach – 1.
Wotum wielkie w Serca z imieniem Jezusai osobami klęczącymi – 1.
Ditto kwadrat mniejsze z imieniem … y Opatrznością – 1.
Ditto maleńkie z Osobami po obydwu stronach wyrazonymi -1.
Ditto niewielkie w Serca z wyzłoceniem imienia Jezus – 1.
Krzyż Srebrny z wyzłacanym Krucyfixem [krzyżem z postacią Chrystusa] po iedney Stronie, z literami I.N.R.I. po rogach … także wyzłacanemi, w Ktorych są wstawione Kamyczki…, po Drugiey zas stronie … po rogach zczterema gładkiemi, iednego w nim kamyczka niedostaie; w Srodku tego Krzyża włożona Relikwia Ligni Vitae [Drzewa Krzyża Świętego] z faciatką wyzłacaną, tak Crucifix, iako y faciatka po Drugiey stronie umocowane są Srubkami, Kamyczkami wysadzanemi, iedney Srubki niedostaie; Krzyż ten ma w rogach trzy wyzłacane Sruby; w spodzie niewyzłacanya, czwarta …. kamyczki wyzłacane] – 1.
Krzyż Srebrny Duży z Relikwią S. Marcina nadłamany, po rogach z drugej strony maiący sztuczki wyzłacane, w Srodku Effigies [wizerunek/postać] Crucifixi, Srubki prawie wszystkie prawie powypadały.
Krzyż Hebanowy na gałkach odlewanych mosiężnych, pobielanych, z Postumentem wspaniałym z Srebrnemi sztukami, y narożnikami gęsto po trzech stronach …, z ktorego Srodku grubo odlewana Effigies [wizerunek] Duża ma tam Krzyż srebrnych sztuk w różnych formach na postumencie z obwódką…u – 1.
Na Ołtarzu S. Anny Koron przyzłacanych, z … srebrnym, pozłacanym na cały obraz rozbitym. Swiat mały z Krzyżykiem, gwiazdeczek małych 4, piąta większa, Na Koronie Matki Boskiey krzyżyka tu niemasz na górze na drugim obrazie Korona wyzłacana.
Na Ołtarzu S. Marcina, infuła Srebrna, Pastorał [ozdobna laska biskupa] malowany z … Srebrnym, w Kaplicy Rozancowey na Obrazie Sukienka nie Srebrna, z bogatey iednak materyi Srebrem y Złotem tkana perłami dętkami [sztucznymi/dmuchanymi] ozdobiona, Koron na tym obrazie dwie Srebrnych, Krzyżykami Kamyczkami perłami ozdobione, u Pana Jezusa na Szyi łańcuszek srebrny we czworo wiszącgy z Krzyżykiem. Item [z łac. także/podobnie] łańcuszek pod tęczą Srebrny 1. — W Wielkim Ołtarzu Crucifix z Koroną Cierniową Srebrną. Korali Bursztynowych szlifowanych Sznury w których sztuk 20… Korali Ordynaryinych Sznuk 12, przy Ktorych Krzyżykow 2. Perełek prawdziwych drobnych nici trzy, w tychże sztuk 203.

Cyna

Lichtarzy wielkich Gdańskich – 6.
Ditto mniejszych Gdańskich – 4.
Lawaterz [umywalnia liturgiczna, naczynie do obmywania rąk] y dzban także także gdanski – 1.
Lampa w Kaplicy – 1.
Lichtarzy Stołowych – 1.
Kociołek w Chcrzcielnicy – 1.
Naczynie na Oley swięty z Gdańskiej cyny – 1.

Miedz y Mosiądz

Pieczęc Koscielna mosiężna – 1.
Lichtarzy – 12.
Lamp. – 2.
Krzyż niewielki popsuty – 1.
Trybularz stary zepsuty Jeden. Kociołek na swięconą wode Jeden. Łyżeczka do … kropieliniczki, Kociołek od dwóch uchach. Dzwonków w kosciele małych 9. Zegar stary w Zakrystii z wieży wzięty nie uzyty – Łancuszek Mosiężny Ktory przed tem był spisany za srebrny. Świeczki zielonego koloru, nici pozłoconych 4.

Ornaty Białe

1. Parterowy [rodzaj wzorzystej tkaniny jedwabnej, z fr. parterre] z Słupem [ozdobnym pasem biegnącym środkiem ornatu] w złote y Srebrne Kwiaty z galonkiem Srebrnym y nalezytościami [dodatki wchodzące w komplet z ornatem: stuła, manipularz, bursa, wela] ieden.
2. Francuski materyi z Słupem ponsowym [jasnoczerwonym] w Kwiaty złote kompanką [obwódka, lamówka lub komplet szat] szychową [z szychu, czyli nici metalowej udającej złoto lub srebro] y należytościami ieden.
3. Turckiey Materyi w złote Kwiaty, z Kompanką szychową, z Stułą y manipularzem [ozdobna opaska noszona podczas mszy na lewym przedramieniu] Jeden.
4. Lamowy [z lamy, błyszczącej, gładkiej tkaniny przetykanej nicią metalową] z Kompanką Szychową y należytościami ieden.
5. Atłasowy w Kwiaty Srebrne z Słupem mory [mora – tkanina, najczęściej jedwabna, o falistym, mieniącym się połysku] Zieloney, Kompanką żołtą y podszewką kitayką [kitajka – cienka, gładka tkanina jedwabna, pierwotnie sprowadzana z Chin].
6. Atłasowy w Kwiaty szyte z Kompanką żółtą szychową z należytościami Jeden.
7. Kedzowy z Stołą Kompanką Szychową z należytościami materyi z szychowym galonkiem Jeden.
8. Turckiey materyi z szychowym galonkiem Jeden.
9. Aksamitu strzyżonego z Słupem na dnie Złotym w Kwiaty, kompanką Szychową z Stułą y manipularzem Jeden.
10. Adamaszkowy z szychową kompanką Jeden.
11. Atłasowy z Słupem Szychem haftowanym, żółtym szychowym galonkiem jeden.
12. Ginga… w Kwiaty z Zielonym w Kostkę Słupem, z Stułą y manipularzem tylko.

Dalmatiki
[wierzchnie szaty liturgiczne diakona]
w Kwiaty złotem y Jedwabiem Szyte, kompanką Szychową, z szagrynem zielonym wmiarę podszyte.

Czerwone

1. Aksamitny z Słupem na dnie zielonym w złote Kwiaty, Kompanką Szychową, z Stułą y manipularzem tylko.
2. Lamowy z Słupem Szychowym galonkiem, z Stułą y manipularzem tylko.
3. Turckiey materyi z Słupem białym złotym haftowanym, galonkiem złotym iedwabiem, y z Stułą y manipularzem.
4. Aksamitny z Słupem białym w Kwiaty szytym, galonkiem szychowym, z stułą y manipularzem.
5. Ditto [taki sam] w złote Kwiaty z Słupem szychowym, w rożne haftowane Kwiaty, galonkiem takimże Szychowym, z stułą y manipularzem.
6. Turckiey materyi z galonkiem Szychowym z Stułą y manipularzem.
7. Adamaszkowy z frendzlą iedwabną z Stułą y manipularzem.
8. Ditto w Kwiaty z Słupem Parterowym i z zółtym szychowym galonkiem niebieskim podszyty muchaiem [muchaj – z tur. muhaj, wschodnia tkanina], z Stułą y manipularzem.
9. z skóry gęsiej i z Słupem Niebieskim haftowanym Kitaykową Kompanką niebieską, podszyty kitayczany, iako też z Stułą y manipularzem.
10. Atłasowy czerwony z Słupem w Kwiaty Lamowym, galonkiem Szychowym.
11. Ditto w Kwiaty złote z tasmą iedwabną podszyty muchaiem.
12. Parterowy z Słupem Atłasowym szytym, y z Zółtą tasmą iedwabną.
13. Mantynowy [z gładkiej, sztywnej, francuskiej tkaniny jedwabnej] z Słupem w Kwiaty y paski trojne atłasowym, z kompanką iedwabną z Stułą y manipularzem.
14. Mory z Słupem Kitaykowym y z iedwabną frendzlą.

Zielone

1. Aksamitny z Słupem w Kwiaty złote na Atłasie, z galonkiem żółtym Szychowym, z Stułą y manipularzem.
2. Lamowy z Szytym szychowym Słupem, żołtym Szychowym galonkiem z stułą y manipularzem.
3. Materyi Turckiey w Kwiaty złote z Słupem Szychowym haftowanym żołtym Szychowym galonkiem, y nalezytosciami.
4. Adamaszkowy z Słupem Karmazynowym, iedwabną frendzlą, z Stułą y manipularzem.
5. Atłasowy w Kostkę [wzór szachownicy / kratkę] z Słupem w Kwiaty Szychową przetykaną kompanką z Stułą y manipularzem.
6. w Kwiaty Turckiey materyi z kompanką przerabianą, z Stułą y manipularzem.
7. Lamowy z Słupem mantynowym z Stułą y manipularzem, nieco przedartym.

Fioletowe

1. Manszastrowy [z prążkowanej tkaniny bawełnianej lub jedwabnej, z ang. manchester] z Słupem w Kwiaty złote lamowy, Kompanką Szychową y nalezytosciami.
2. Drocetowy [z grubej tkaniny wełnianej] z Słupem w rozne Kwiaty parterowym galonkiem Szychowym z Stułą y manipularzem.
3. Atłasowy w Kwiaty z czerwonym słupem takze w Kwiaty z Kompanką zołtą szychową z Stułą y manipularzem.
4. Adamaszkowy z frendzlą, tasmą iedwabna z Stułą y manipularz[em].
5. Ditto z Słupem Atłasowym zołtym Szychowym galonkiem y nalezytosciami.
6. Poldrocetowy z frendzlą iedwabną z Stułą y manipularzem.
7. Kitaykowy z Słupem zielonym, tasiemką iedwabną, nadpsuty.

Czarne

1. Tercynelowy [z lekkiej tkaniny jedwabnej] w Kwiaty z galonkiem Szychowym, y nalezytosciami.
2. Aksamitny z Słupem Niebieskim, Kompanką Szychową, niebieskim podszyty muchaiem, z Stułą y manipularzem.
3. Ditto z Słupem tercynelowym Szychowym galonkiem z Stułą y manipularzem.
4. Drocetowy z Słupem w Kwiaty Niebieskim Atłasowym, szychowym galonkiem, y nalezytosciami.
5. Manszastrowy strzyżony z Słupem lamowym, Szychowym galonkiem, z Stułą y manipularzem.
6. Tercynelowy z słupem drocetowym frendzlą iedwabną, z Stułą y manipula[rzem].
7. z gęsiej skory z Słupem strzyżonym Aksamitnym czerwonym, y frendzlą iedwabną, nadpsuty.
8. Barakanowy [z grubej tkaniny wełnianej] z Słupem w paski Kitaykowym y frendzlą Jedwabną dużo nadpsuty.

Kapy

1. Francuskiey materyi na białym dnie w złote y srebrne Kwiaty z Słupem Parterowym galonkiem srebrnym, y klamrą takąsz.
2. Turckiey materyi rozne kwiaty z Słupem zielonym, Kompanką szychową.
3. Lamowa w przerabiane kwiaty biała.
4. Czerwona Atłasowa na dnie zielonym w złote Kwiaty z Słupem Aksamitnym y Szychowym galonkiem.
5. Zielona Lamowa z Słupem Parterowym w kwiaty, y Szychowym zołtym galonkiem.
6. Fioletowa Drocetowa z Słupem w rożne kwiaty, frendzlą jedwabną, y klamkami srebrnemi.
7. Czarna kamletu [droga tkanina np. z wełny wielbłądziej] Bruxelskiego, z Słupem w srebrne kwiaty, y czarne paski, tudież Adamaszkowym y szychowym galonkiem.
8. Czarna Tercynelowa, w Kwiaty białe z galonkiem Szychowym y frendzlą, z klamrą srebrną.

Stuł zbytnich siedm, Firanek rożnych Starych 10. Firanki nowe … z obrusem Czerwone w Wielkim Ołtarzu Mantynowe para, Jedne. Ditto Firanki Tercynelowe w Kaplicy takiego które z kamponą srebrną para Jedna.

Bielizna

Alb [długie, białe szaty liturgiczne] Rąbkowych [z cienkiego płótna] z Srebrnemi Koronkami Jedna, Baptytowych z podwóynemi Koronkami Dwie, Poślednieyszych [gorszego gatunku] z koronkami pospolitemi. Alb… Płociennych z szerokiemi koronkami Dwie, bez koronek takich że 9, Humerałow [chust noszonych pod albą] 11, Obrusów ciężkich 12, Dawnych 32, z tych trzy wzięto na Komże [krótkie szaty liturgiczne] zakrystyiańskie grubsze; 22. grubych … 11, ręczników większych 3 te co wzięte także do komeszek mniejszych 40…. 20. Korporałow [kwadratowych obrusików pod kielich] Baptytowych z koronkami 5, Baptynowych z Koronkami Dwa, złotemi Koronkami 2… z ręcznymi Koronkami 2. Rąbkowych z koronkami 2. Puryfikaterz z koronkami 36, starych bez Koronek 29… Palki 42.

Inne Sprzęty Kościoła.

Pasów Jedwabnych dwa, Wstążkowych 11. Chorągiew Adamaszkowa Karmazynowa Duża, Chorągiew Różańcowa, niezdatnych dwie, ditte białych, zielonych półsukienkowych dwie, Baldachim Kosztowny Czerwony Manszestrowy, przeciwnie paciorkami w kolory frandzlowany z sieczką [z drobnym wzorem], z laskami lakierowanemi y gałkami posrebrzanemi ozdobiony. Tabernaculum w Kwiaty Srebrne w pole Złote z galonkiem Szychowym, Suknia Czerwonego na gradusy [stopnie ołtarza] Dwa do Wielkiego Ołtarza, do Kaplicy 3, na Mensy dwa. Kobierców 3, z których dwa niezdatne. Dywanów 2, Opon [zasłon] na Ołtarze 4, Krzyżów dwa y Resurrectio [figura Zmartwychwstałego Chrystusa] Cymborium, Obrazów w Kościele wiszących z Statuyami 29. Żelaz do pieczenia opłatków dwoie, Szczypcow dwoie, Katafalk, Trumna z rekwizytami, Drabina, Caton y pary do spuszczania umarłych.

Książki

ZAKRYSTIA

Ta leży na pułnoc Drewniana, Drzwi dwoie, przy dobrym zamknięciu z przodu dębowe, z drugim iednym Krukami [zawiasy typu kruk] z dwiema blachami w sobie maiąca, w ktorey wmurowany Skarbczyk na Zachód, długości łokci [łokieć – dawna miara, ok. 60 cm] 6. ćwierci 3. szerokości tyleż. W teyze Zakrystyi Szafa z Szufladami y szufladkami insze dobra Szerokosc y długosc tyleż iak Skarbczyk.

§ 5. O Relikwiach.

1. Relikwie w Szesciu Relikwiarzach na postumentach drewnianych Kompozycyą [ze stopu metali], blachą z czoła obitych, w Ktorych Relikwie te są: Maximi [Maksyma], Justi [Justa], Martini [Marcina], Theodori [Teodora], Fortunati [Fortunata], świętego Gaudentego, świętego Seweryna, świętego Juliana, Swiętey Katarzyny Senenskiey, Swiętey Wiktoryi, y Teodora, w siodmym, a Ośmym Krzyżach całych Srebrnych, z Ktorych ieden nadłamany Relikwie S. Marcina Biskupa w iednym, a w drugiem Drzewo Krzyża S[więte]go.

2. Te wszystkie Relikwie są Autentyczne iak Wizyta Generalna w roku 1702 swiadcza.

§ 6. O Bractwach y Odpustach.

1. W Kosciele tym było Bractwo Literackie na mocą Przywileiu 1490. Od Nayiasnieyszego Xięcia Fryderyka, iak dochodzi się z Wizyty wyżey wzmiankowaney, lecz to upadło, iak dawno, wiadomości nie masz. — Bractwo Różancowe przez Dominikanów wprowadzone z powszechney wiadomości ludzkiej docieka się iak dawno trudność iest dowiedzieć się, Tylko wspomniona wyżey Wizyta y metryka Erekcyi [akt założycielski] d. 18. 9bris [novembris – listopada] 1679 Ao. w Kielcach Bractwa Różancowego, iakie zaś były powinności tego Bractwa oprócz śpiewania Różańca w swięta y Niedziele, sladu nie masz. Funduszu to Bractwo miało 6200. Złotych Polskich. tak z dokumentów okazuie się, lecz przez uciążliwe Kapitały, w Kraju Cesarskim zrewidowanym zaległy, a Złot 200. na Gruntach Połanieckich lezące podobnie zginęły. Prowenta Bractwa Różańca nie przynoszą z Jałmużny czyli Puszki Którą Bractwa chociaż po kosciele przynoszą na Rok Zł. 100. lub więcey albo tez mniey, od tey Klucz u Xiędza Mansyonarza, a Rachunek W. Jmx Xiedzu Proboszczowi mieyscowemu, iako Promotorowi Różańca powinien zdawać, gdzież na wszelkie potrzeby Różancowego Bractwa inszych prowentów nie kładzie się.

2. Odpustów Tenże koscioł w Rok ma Cztery, to iest w Dzien Nayświętszey Panny Rozancowey; Tegoż Bractwa uprzywilegiowany. Kosciołowi na S. Marcina Biskupa Patrona, na poswięcenie Kościoła, y pod czas Czterdziestogodzinnego Nabożeństwa, Uprzywilegiowany iest Jeden Ołtarz Wielki á Sede Ordynaria [od Stolicy Ordynariusza / od biskupa] na lat siedm od Dnia 10 Grudnia upłynionego Roku 1783. do Roku 1790. Dnia 10. Grudnia.

Koniec części 1.
Ciąg dalszy nastapi.

Chwiejąca się dzwonnica, stare pergaminy i “opalanie” ołtarza. Obraz dawnego Połańca w aktach wizytacji ks. Feliksa Kozielskiego (Cz. 2)

Doceniamy Twój czas poświęcony na zgłębianie przeszłości Połańca. Naszą misją jest pielęgnowanie pamięci o regionie, co robimy z prawdziwym zaangażowaniem. Zachęcamy do aktywnego współtworzenia portalu. Jeśli dysponujesz dokumentacją historyczną lub unikalnymi wspomnieniami, podziel się nimi z naszą społecznością. Dziękujemy!