Granica na Wiśle. Połaniec w cieniu austriackiego imperium w 1863 roku

rzed Państwem interaktywna wersja austriackiego planu z XIX wieku. Wisła nie wygląda tutaj jak zwykła rzeka. Przypomina raczej potężny mur, który dzieli dwa różne światy. Na górnej części mapy z archiwum Hungaricana, czyli portalu poświęconemu węgierskiemu dziedzictwu kulturowemu, widać wyraźną, grubą linię.

Żółto-pomarańczowa wstęga jest granicą, biegnącą wzdłuż Wisły i Sanu. Oddzielała zabór austriacki Galicję, od ziem podległych Rosji. Bliskość granicy mocno wpływała na codzienne życie mieszkańców Połańca. Z jednej strony rzeki rządzili rosyjscy urzędnicy. Z drugiej, tuż za miedzą panowali już Austriacy.

Omawiana mapa jest wielkim i precyzyjnym dziełem zatytułowanym „Cesarstwo Austriackie”. Stworzyli ją najlepsi niemieccy kartografowie z wydawnictwa Justus Perthes w mieście Gotha. Głównym autorem był Hermann Berghaus, a rzeźbę terenu opracował August Petermann. Powstała w skali 1:1 850 000. Przedstawienie tak wielkiego imperium z taką dokładnością wymagało ogromnej wiedzy.

W prawym dolnym rogu arkusza znajdziemy tabelę z podziałem politycznym. Galicja jest tam dokładnie opisana i podzielona na mniejsze regiony. Z naszego punktu widzenia najważniejsza jest trzynasta pozycja w tym zestawieniu, jaką jest Królewstwo Galicji i Lodomerii (Königreich Galizien u. Lodomerien).

Dość ciekawym elementem tabeli jest ramka ze słowniczkiem. Austriacy dobrze wiedzieli, że rządzą wieloma różnymi narodami. Dlatego na mapie umieścili tłumaczenia przydatnych słów na różne języki, w tym polski. Austriacki oficer, który patrolował brzeg naprzeciwko Połańca, mógł z niej wyczytać, że niemiecki „Berg” to polska „Góra”, a „Fluss” to „Rzeka”. Znalazły się tam nawet przydatne przymiotniki ułatwiające orientację w terenie, takie jak stary, nowy, wielki, maly czy czarny.

Na samym dole arkusza znajduje się krótka, ale jakże istotna sygnatura: „Gotha: Justus Perthes 1863”. Wydawnictwo Justus Perthes z niemieckiej Gothy było w XIX wieku prawdziwym gigantem i niedoścignionym wzorem w produkcji najdokładniejszych atlasów na świecie. Rok wydania tej mapy 1863 oczywiście ma dla nas szczególne znaczenie. Jest przecież czasem wybuchu Powstania Styczniowego. Widzimy zatem nasz region tuż przed falą dramatycznych carskich represji. Jak pamiętamy, zaledwie sześć lat później, w 1869 roku, Połaniec utraci prawa miejskie.

Na koniec kilka słów o Hungaricanie. Jest projektem węgierskich archiwów, muzeów i bibliotek, obsługiwanym przez Bibliotekę Parlamentu Węgier. Strona powstała po to, aby udostępnić w jednym miejscu ogromną ilość historycznych dokumentów, map, zdjęć i archiwów, które wcześniej były trudno dostępne dla przeciętnego użytkownika.