Połaniec na londyńskiej mapie Rzeczypospolitej Obojga Narodów z 1770 r.

ata 1770 jest tu fundamentalna. To moment, w którym Rzeczpospolita wciąż widnieje na mapach jako europejski kolos, zajmujący ogromne połacie kontynentu. Jednak w powietrzu wisi już zapach prochu. Zaledwie dwa lata później, w 1772 roku, Rosja, Prusy i Austria dokonają Pierwszego Rozbioru, a granice widoczne na tej mapie staną się jedynie bolesnym wspomnieniem. Mapa to w rzeczywistości fotografia państwa w przededniu jego znikania.

Analizując detale mapy opracowanej przez Joba Mayera, natrafiamy na fascynujące szczegóły, które dziś mogą budzić zdziwienie. Zacznijmy od krainy Red Russia (Ruś Czerwona). Nie dajcie się zwieść nazwie. W XVIII wieku terminem tym określano tereny dzisiejszej Galicji Wschodniej i zachodniej Ukrainy (rejon Lwowa). Nie miało to nic wspólnego z dzisiejszą Rosją – to było serce polskiej Korony. Intrygujący jest również Południk Ferro. Jeśli spojrzycie na współrzędne, nie zaczynają się one od Greenwich. W 1770 roku świat nie miał jeszcze jednego punktu zero. Mapy Bowlesa opierały się na wyspie Ferro (najmniejszej z Wysp Kanaryjskich), którą od czasów Ptolemeusza uznawano za zachodni kraniec znanego świata. Znamiennym detalem są również palatynaty. Zamiast dzisiejszych województw, angielscy kartografowie używali łacińskiego określenia Palatinates. To nadawało strukturze państwa szlachecki, niemal feudalny sznyt w oczach zachodniego odbiorcy.

Dosyć ciekawym elementem mapy jest tabela w lewym dolnym rogu. To nic innego jak osiemnastowieczna ściąga dla obcokrajowca. Wyjaśniała ona skomplikowany podział administracyjny, który składał się z Korony (Polska właściwa), Wielkiego Księstwa Litewskiego, licznych ziem, księstw i lenn. Dla brytyjskiego kupca czy dyplomaty była to niezbędna wiedza, by zrozumieć, kto rządzi na danym terytorium i pod czyją jurysdykcję ono podlega.

Jeżeli udało się Wam znaleźć na mapie nasz Połaniec, to należy napisać kilka słów na temat jego ówczesnej pozycji w drugiej połowie XVIII wieku. Połaniec, a właściwie Polaniecz zgodnie z ówczesnym piśmiennictwem znajdował się w województwie sandomierskim (łac. Palatinatus Sandomiriensis), tuż nad samym zakolem Wisły. Co prawda na tak ogólnej mapie całego kraju jest zaznaczony jedynie jako mały punkt, ale jego ówczesna sytuacja była niezwykle ciekawa. Miasto leżało bezpośrednio nad Wisłą, u zbiegu ważnych traktów handlowych, co czyniło go istotnym punktem na mapach tamtej epoki. Było znaczącym miastem królewskim w powiecie sandomierskim, przez które spławiano Wisłą zboże i drewno w kierunku Gdańska. Połaniec słynął z produkcji żywności, w tym z młynarstwa, piekarstwa oraz piwowarstwa. Rok 1770 to czas trwania konfederacji barskiej (1768–1772). Rejon Sandomierszczyzny był areną walk i przemarszów wojsk (zarówno konfederackich, jak i rosyjskich), co na pewno odbijało się na codziennym życiu mieszkańców. To ostatnie lata przed I rozbiorem Polski (1772).

Mapa z 1770 roku jest dowodem na to, jak dynamiczna i niepewna była geografia polityczna w tamtym czasie. Pokazuje Polskę i Litwę jako integralną, potężną część europejskiej rodziny państw, z własnymi portami na Bałtyku i wpływami sięgającymi niemal Morza Czarnego (poprzez sąsiedztwo z Turcją). Patrząc na te staranne pociągnięcia pędzlem i elegancką kaligrafię, widzimy świat, który czuł się bezpieczny, choć jego fundamenty już drżały w posadach.