Kościół św. Katarzyny w Połańcu na mapie Galicji i Lodomerii z lat 1779–1783

nteraktywna Mapa Galicji i Lodomerii z lat 1779–1783 (Galizien und Lodomerien (1779–1783) – First Military Survey), znana szerzej jako mapa józefińska jest jednym z najcenniejszych dokumentów kartograficznych dla terenów dzisiejszej południowej Polski. Dzieło powstało w przededniu głębokich przeobrażeń XIX stulecia z inicjatywy monarchii habsburskiej tuż po I rozbiorze Polski pod kierownictwem ppłk. Friedricha von Miega, na zlecenie austriackiego Sztabu Generalnego Kwatermistrza. Uchwyciło obraz Galicji tuż przed falą industrializacji, procesami urbanizacyjnymi oraz zmianami w strukturze własności ziemskiej. Było pierwszą tak szczegółową inwentaryzacją nowo zajętych ziem.

Mapę wykonano w skali 1:28 800, co pozwoliło austriackim kartografom na precyzyjne naniesienie niemal każdego szczegółu terenu. Składa się z 413 wielkoformatowych arkuszy (podstawowy rozmiar: 24×16 cali, czyli ok. 63×42 cm) oraz kilkudziesięciu arkuszy dodatkowych, o łącznej powierzchni ok. 115 m². Zachowana jest w trzech pełnych egzemplarzach (oryginał, czystorys, kopia). Przetrwała w dobrym generalnie stanie, trafiają się jednak arkusze mocniej podniszczone. Celem, jaki przyświecał jej utworzeniu były przede wszystkim cele militarne. Mapa Miega skupiała się na elementach istotnych dla przemarszu wojsk i obrony.

Każdy arkusz był malowany z niezwykłą starannością. Kolory pełniły funkcję informacyjną. Zieleń oddawała rozległość lasów, czerń symbolizowała zabudowę drewnianą w kolorze czarnym, a czerwień budynki murowane oraz strategiczne punkty orientacyjne, takie jak kościoły. Każdy dom, dwór, karczma, młyn czy browar jest na niej zaznaczony. Bardzo precyzyjnie naniesione zostały również drogi, mosty, brody, kładki, rzeki, strumienie, stawy, bagna i mokradła. Ukształtowanie terenu przedstawiono za pomocą tzw. metody kreskowej (szrafowania), która oddaje stromość zboczy. Do mapy dołączone były tzw. opisy wojskowe (Militär-Description). Były to teksty opisujące każdą miejscowość pod kątem militarnym. Czy wieś jest zbudowana z drewna czy z kamienia? Gdzie są najlepsze punkty obserwacyjne? Ilu ludzi i koni może się zakwaterować w danej wsi? Jaki jest stan dróg w czasie deszczu?

Prawdziwym skarbem tej mapy, mimo jej zakończenia na wysokości Podskala, jest wyjątkowe oznaczenie kościoła św. Katarzyny, które stanowi bezcenny dowód na historyczną zabudowę Winnej Góry w Połańcu. Miejsce to, będące historyczną kolebką miasta, zostało utrwalone w niezwykle ważnym momencie. Mapa józefińska dokumentuje bowiem stan sprzed ostatecznej degradacji i zniknięcia tej świątyni z powierzchni ziemi. Zanim życie miejskie przeniosło się niżej, w stronę dzisiejszego centrum z kościołem św. Marcina Biskupa nad rzeką Czarną, to właśnie kościół św. Katarzyny pełnił dumną funkcję głównego kościoła w mieście.

Możliwość zobaczenia kościoła św. Katarzyny na mapie z lat 80. XVIII wieku jest potwierdzeniem tego, że mimo upływu czasu i dramatycznych okoliczności politycznych, jakie niosły ze sobą rozbiory, obiekt wciąż stanowił istotny element krajobrazu i ważny punkt nawigacyjny. Dzięki tej mapie historyczne przekazy o „starym Połańcu” na Winnej Górze przestają być jedynie legendą, a stają się udokumentowaną rzeczywistością.

Przesuwanie mapy: przytrzymaj lewy przycisk myszy | Powiększenie regionu: kółko myszy | Obrót: ALT + SHIFT + MYSZ.

Źródło: Wiedeńskie Archiwum Państwowe przechowujące oryginalne rękopisy map.

Materiał powiązany: