Włoski kunszt, polski mecenas i Połaniec w tle. Ostatni portret wolnej Rzeczypospolitej

W dzisiejszym cyklu o dawnych mapach, po raz kolejny cofniemy się w czasie o ponad 250 lat. I – obiecujemy Wam – nie jest to nasza ostatnia taka podróż. Zapraszamy Was do zapoznania się z dokumentem pt. “Carte de la Pologne: Divisée par provinces et palatinats et subdivisée par districts, construite d’apres quantité d’arpentages d’observations, et de mesures prises sur les lieux”, czyli tłumacząc na język polski “Mapa Polski: Podzielona na prowincje i województwa oraz podzielona na mniejsze powiaty, sporządzona na podstawie wielu pomiarów geodezyjnych, obserwacji i pomiarów dokonanych w terenie”.

Jest pierwszą szczegółową, wielkoskalową mapą Rzeczypospolitej Obojga Narodów przed rozbiorami z 1772, 1793 i 1795 roku. Obejmuje terytoria współczesnej Polski, Litwy, Białorusi oraz zachodnie części Rosji. Na końcu wpisu zamieściliśmy link do interesującej nas mapy i całego zbioru map. Stworzył ją genialny włoski kartograf, Giovanni Antonio Rizzi-Zannoni (1736-1814). A całe to wielkie przedsięwzięcie sfinansował Józef Aleksander Jabłonowski (1711-1777), wojewoda nowogródzki. Miał on ogromną, życiową pasję w postaci zbierania map, na które nie szczędził własnych pieniędzy. Dzieło miało pełnić praktyczną rolę strategiczno-wojskową i gospodarczą.

Rok 1772, jak wszyscy wiemy, to wyjątkowo smutna data w naszej historii, ponieważ właśnie wtedy doszło do pierwszego rozbioru Polski. Możemy śmiało powiedzieć, że omawiana mapa jest jak zdjęcie zrobione tuż przed katastrofą. Pokazuje ogromną Rzeczpospolitą w jej dawnych, dumnych granicach. Widzimy kraj w całości, na chwilę przed tym, jak zaczął znikać z map Europy.

Mapa jest częścią atlasu składającego się z 24 wielkich, rozkładanych arkuszy. Każdy z nich miał wymiary 42 na 31,5 centymetra. Zachowano tu bardzo precyzyjną skalę. Arkusze były najpierw grawerowane w miedzi. Potem rzemieślnicy ręcznie je malowali. Wyobraźcie sobie tysiące godzin żmudnej pracy i to niesamowite skupienie. Na końcu atlasu twórca pięknym, ozdobnym pismem podziękował księciu Jabłonowskiemu za wsparcie finansowe. List dziękczynny podpisał w Londynie, dokładnie 25 stycznia 1772 roku.

Nas oczywiście najbardziej interesuje karta nr 18, czyli ta, na której uwieczniono Połaniec i najbliższe okolice. Mapę opisano jako część województw: krakowskiego, sandomierskiego i bełskiego. Nazwa naszego województwa została zapisana w starym stylu jako „Sędomirskie”. Połaniec leżał wtedy w granicach województwa sandomierskiego. Stanowił ważny punkt na handlowej i komunikacyjnej mapie regionu.

Jeden z oryginalnych egzemplarzy atlasu z 1772 roku znajduje się obecnie w zbiorach Biblioteki Narodowej Białorusi. Dzisiejsza mapa to kolejny dokument, który zasili naszą cyfrową kolekcję. Wszystkie dotychczas opublikowane przez nas dokumenty możecie zobaczyć na portalu www.nafaliczasu.pl w kategorii “Mapy historyczne”.