Połaniec i okolica na unikalnej topograficznej mapie Królestwa Polskiego z 1839 roku

Choć w całości ukończono go w 1839 roku, jego historia zaczęła się znacznie wcześniej. Dzieło to zapoczątkowało polskie Kwatermistrzostwo Generalne Wojska Polskiego, a finalnie dokończyli je Rosjanie pod kierownictwem gen. Karola Richtera. Dokument do dziś jest uznawany za jedno z najważniejszych osiągnięć polskiej kartografii XIX wieku.

Kiedy w 1822 roku ruszały prace nad mapą, nasze ziemie znajdowały się w Królestwie Polskim. Cieszyło się ono jeszcze sporą autonomią. Pomimo braku w pełni niepodległego państwa, posiadaliśmy własną armię. W jej strukturach działał specjalny Sztab Kwatermistrzostwa Generalnego. Służyli w nim polscy oficerowie, którzy walczyli wcześniej u boku Napoleona. Z własnego doświadczenia wiedzieli, jak ważne na wojnie są dokładne mapy. Dlatego w czasie pokoju zajmowali się właśnie rysowaniem takich wojskowych siatek terenowych.

Jak to wyglądało w praktyce? Topograf ruszał w teren ze specjalnym stolikiem mierniczym. Sprawdzał dawne pomiary i nanosił nowe poprawki. Rysował wszystko od razu na miejscu. Takie pomiary robiono wiosną i latem. Jesienią pracownicy wracali do Warszawy. Tam zebrane szkice wykreślano na czysto pod czujnym okiem pułkownika Kazimierza Żwana (1792-1858). Prace szły dość sprawnie. Już w 1827 roku podjęto decyzję o wydrukowaniu dzieła. Rok później pierwsza część mapy była gotowa w całości. Niestety pod koniec 1830 roku wybuchło powstanie listopadowe, a wkrótce później upadło.

Po tych wydarzeniach autonomia Królestwa Polskiego została drastycznie ograniczona. Prace z dnia na dzień przerwano. Polski Sztab Kwatermistrzostwa został rozwiązany, a cenne szkice wpadły w ręce wojsk rosyjskich. Car Mikołaj I (1796-1855) docenił jednak wysoką jakość pracy polskich wojskowych. W 1832 roku rozkazał dokończyć mapę. Tym razem zajęli się tym Rosjanie, którzy bez pomocy dawnych polskich oficerów nie zdołaliby doprowadzić pracy do końca. Kompletną mapę wydrukowano ostatecznie w 1843 roku w Petersburgu. Aż do 1857 roku była ona ściśle tajna. Mogli z niej korzystać tylko i wyłącznie rosyjscy żołnierze.

Dzieło było niezwykle dokładne i czytelne. Pokazywało nawet najdrobniejsze szczegóły w krajobrazie okolicy. Kartografowie zaznaczyli na nim rzeki, bagna oraz lasy. Bez najmniejszego problemu można było również znaleźć kościoły, kaplice, młyny czy wiatraki. Zaznaczono też zabudowania, a budynki podzielono nawet na te odporne na ogień oraz te łatwopalne. Mapa dzieliła też drogi na cztery różne kategorie.

Jeden z egzemplarzy tej unikatowej mapy znajduje się w Bibliotece Uniwersyteckiej im. Jerzego Giedroycia w Białymstoku. Wydrukowano go ok. 1863 roku. Składa się z 59 arkuszy (jednego brakuje), które zostały naklejone na płótno. Prawdziwą perełką jest również oryginalne, drewniane pudło do przechowywania całości. Zostało wykonane w latach 60. XIX wieku i przetrwało do dziś.