Żar z nieba nad dawnym Połańcem. Jakie sposoby na letnie upały mieli nasi przodkowie?

📌 W SKRÓCIE:

• Mieszkańcy Połańca stosowali organizację dnia pracy, rozpoczynając ją o świcie i praktykując popołudniową sjestę.
• Powszechne było noszenie nakryć głowy, takich jak słomiane, wełniane lub filcowe kapelusze oraz lniane chusty (podwiki, rąbki), chroniące przed słońcem.
• Lniane ubrania, w tym koszule i warstwowe stroje, były ważnymi ze względu na ich przewiewność i właściwości chłodzące.
• Żywność, w tym mięso, mleko i sery, przechowywano w ziemiankach lub murowanych piwniczkach, a do konserwacji używano soli.
• Kąpiele w rzekach Czarnej i Wiśle stanowiły popularny sposób na ochłodę, z zaleceniem kąpieli w górę biegu rzeki w celu uniknięcia zanieczyszczeń.
• Łaźnie publiczne, oferujące kąpiele parowe i spłukiwanie zimną wodą, były wykorzystywane do higieny i lepszego przygotowania organizmu do radzenia sobie z upałem.
• Na oparzenia słoneczne stosowano ziołowe maści i okłady, np. z bluszczu (z masłem), dzikiej róży (olejki) oraz rojnika murowego (sok z olejkiem różanym i woskiem, jak zalecał Stefan Falimirz).
• Zamożni mieszkańcy Połańca i odwiedzający go możnowładcy uciekali z rozgrzanego miasta do swoich wiejskich rezydencji, aby przeczekać największe upały.

ato potrafi być bardzo męczące. Właśnie możemy się o tym przekonać. Aktualnie w ten weekend mamy dosyć wysokie temperatury. Dlatego pomyśleliśmy o napisaniu dzisiejszego artykułu. Współcześnie szukamy cienia w klimatyzowanych pokojach.

Pijemy zimną wodę prosto z lodówki. Często narzekamy na wysokie temperatury. Zadamy sobie jedno pytanie: jak z upałami radzili sobie ludzie w dawnych wiekach? Przeciętny mieszkaniec dawnego, staropolskiego Połańca był osobą, która nie miała prądu, wiatraka ani zamrażarki. Życie w naszym mieście toczyło się w zupełnie innym rytmie. Wyznaczała go natura.

Połaniec jest miejscem o niezwykle bogatej historii. Jego dzieje sięgają wczesnego średniowiecza. Gród leżał w bardzo ważnym punkcie. Z jednej strony opływała go potężna rzeka Wisła. Z drugiej strony płynęła rzeka Czarna. Właśnie ten niezwykły układ wodny i leśny tworzył specyficzny klimat. Średniowiecze często kojarzy się nam z zimnem i mrokiem. To duży błąd. Dawniej również występowały potężne fale upałów. Lato bywało bezlitosne, a słońce paliło z ogromną siłą.

Mieszkańcy Połańca musieli przetrwać. Wypracowali oni bardzo mądre i skuteczne metody. W tym celu korzystali z wiedzy o przyrodzie. Znali właściwości roślin oraz umiejętnie dobierali ubrania. Doskonale wiedzieli, jak zorganizować sobie dzień pracy. W dzisiejszym artykule przyjrzymy się z bliska, jak wyglądało codzienne życie w upalnym, średniowiecznym Połańcu. Zbadamy siedem głównych sposobów na radzenie sobie ze skwarem. Zobaczymy, że dawni ludzie żyli w niezwykłej harmonii ze środowiskiem. Ich mądrość może nas dzisiaj wiele nauczyć.

Klimat i pogoda w dawnej Polsce

Zanim omówimy sposoby na upał, musimy poznać samą pogodę. Kroniki historyczne pełne są zapisków o dziwnych zjawiskach. Słynny kronikarz Jan Długosz (1415-1480) bardzo dokładnie opisywał polski klimat. Wynika z nich, że średniowiecze wcale nie było epoką wiecznego chłodu. Często zdarzały się okresy niezwykle gorące.

W historii Polski regularnie pojawiały się wielkie susze. Średnio co kilkadziesiąt lat przychodziły lata ekstremalnie upalne. Ziemia wysychała. Rzeki zamieniały się w małe strumyki. Zwierzęta padały z braku wody. Plony na polach ulegały zniszczeniu. Kroniki z lat 1473 czy z późniejszych wieków mówią o upałach nie do zniesienia. Zdarzały się też bardzo dziwne zimy. W 1186 roku styczeń był tak ciepły, że kwitły drzewa. W lutym jabłka były wielkości orzechów. Natura bywała bardzo nieprzewidywalna.

Dla mieszkańców Połańca upał oznaczał ogromny wysiłek fizyczny. Miasto żyło z handlu i rzemiosła. Praca w polu lub na rzece w pełnym słońcu groziła udarem. Brak deszczu był wyrokiem dla upraw. Ludzie bali się głodu. Wysokie temperatury psuły też szybko jedzenie. W takich warunkach społeczność Połańca musiała wyrobić w sobie żelazną dyscyplinę. Każdy musiał wiedzieć, jak chronić swoje ciało.

Dwa miasta. Z Winnej Góry w dolinę

Aby zrozumieć walkę z upałem, musimy spojrzeć na mapę. Połaniec nie zawsze stał tam, gdzie dzisiaj. Najstarszy gród znajdował się na Winnej Górze. Była to bardzo wysoka i stroma skarpa. Górowała ona bezpośrednio nad Wisłą. Pierwsza historyczna wzmianka o tym miejscu pochodzi z 1191 roku. Dotyczyła ona drewnianego kościoła świętej Katarzyny.

Życie na Winnej Górze w czasie lata miało swoje plusy i minusy. Wysokie położenie dawało wiatr. Bryza znad Wisły chłodziła twarze rzemieślników i wojów. Jednak teren był bardzo otwarty. Słońce mocno nagrzewało drewniane ściany. Najgorsze było jednak schodzenie po wodę. Pokonanie stromej góry w pełnym słońcu z ciężkimi wiadrami było wyczerpujące. Wisła dawała ochłodę, ale bywała też potworem. W połowie XIV wieku rzeka wylała. Był to efekt nagłej powodzi i zatorów lodowych. Woda podmyła skarpy. Ziemia osunęła się do rzeki. Do wody wpadły aż 144 domy.

Z powodu tej katastrofy król Kazimierz Wielki (1310-1370) podjął ważną decyzję. Około 1350 roku przeniósł miasto w nowe miejsce. Połaniec trafił do bezpiecznej, płaskiej doliny rzeki Czarnej. Otrzymał nowoczesny układ ulic na prawie niemieckim. W centrum znalazł się duży, prostokątny rynek. Nowe miasto było osłonięte. Dolina rzeki Czarnej oferowała więcej cienia. Równy teren ułatwiał poruszanie się. Wokół rosły gęste lasy. Wilgoć z podmokłych terenów bywała jednak uciążliwa. Powietrze stawało się czasami ciężkie i parne. Zmieniło to całkowicie codzienne życie mieszkańców.

Sposób pierwszy. Praca o świcie i popołudniowa sjesta

Brak zegarów uczył ludzi patrzenia w niebo. To słońce dyktowało warunki. Najprostszą metodą walki z upałem była organizacja czasu. Każdy człowiek wiedział, że rano jest chłodniej. Im wyżej wznosiło się słońce, tym mocniej paliło. Skóra bolała od promieni. Gorąc odbierał siły do pracy.

Dlatego w czerwcu, lipcu i sierpniu dzień zaczynał się bardzo wcześnie. Rzemieślnicy, rolnicy i kupcy z Połańca wstawali o świcie. Najcięższe prace wykonywano z samego rana. Drwale cięli drewno w okolicznych lasach. Rolnicy pracowali na polach. Flisacy ładowali towary na statki. Rynek w Połańcu tętnił życiem od pierwszych promieni słońca. We wtorki, w dni targowe, zjeżdżały tu wozy z całej okolicy. Sprzedawano zboże, bydło, prosięta i konie. Gwar był ogromny. Wszystko to działo się jednak przed największym skwarem.

Kiedy nadchodziło południe, miasto cichło. Upał stawał się nie do zniesienia. Wtedy zarządzano przerwy. W średniowieczu bardzo popularna była sjesta. Ludzie przerywali pracę. Szukali cienia. Odpoczywali w chłodnych izbach. Spali pod drzewami lub nad brzegiem rzeki Czarnej. Przespanie najgorszego gorąca ratowało zdrowie. Był to zwyczaj powszechny dla wszystkich stanów. Oczywiście ludzie zamożni mogli pozwolić sobie na dłuższy wypoczynek. Biedniejsi musieli wracać do pracy nieco szybciej. Jednak zasada unikania południowego słońca była świętością.

Sposób drugi. Szerokie kapelusze na wiślanym szlaku

Połaniec był niezwykle ważnym punktem handlowym. Przez miasto wiódł królewski trakt z Krakowa do Sandomierza. Jeszcze ważniejszy był szlak wodny. Wisła była niczym dzisiejsza autostrada. Pływały nią wielkie, płaskodenne statki zwane szkutami. Zamożni kupcy z Połańca wozili nimi zboże, wosk, miód i cenne drewno aż do Gdańska.

Praca na wodzie w czasie upałów była prawdziwym piekłem. Tafla rzeki odbijała promienie słoneczne. Światło raziło w oczy i podwójnie paliło skórę. Flisacy i rybacy nie mieli na wodzie cienia. Byli wystawieni na ciągły atak słońca. Brak osłony głowy bardzo szybko kończył się udarem słonecznym. Omdlenia na statku bywały śmiertelnie niebezpieczne. Wpadnięcie do rwącej Wisły często oznaczało utonięcie.

Z tego powodu nakrycie głowy było obowiązkowe. Zwykli pracownicy nosili szerokie kapelusze plecione ze słomy. Były one tanie, lekkie i dawały świetny cień. Chroniły nos, kark i ramiona. Rzemieślnicy i bogatsi chłopi używali specjalnych, wysokich kapeluszy z owczej wełny. Wełna, choć wydaje się gorąca, świetnie izolowała głowę od zewnętrznego ciepła. Zamożni mieszczanie i kupcy zakładali filcowe kapelusze. Kobiety natomiast chroniły głowy za pomocą długich, płóciennych chust. Oplatały je wokół twarzy, tworząc tak zwane podwiki lub rąbki. Najbogatsi panowie posiadali czasami specjalne parasole chroniące przed słońcem. Rzadko jednak wychodzili z domów w największy upał.

Sposób trzeci. Ubiór z lnu jak druga skóra

Strój odgrywał decydującą rolę w walce z klimatem. Często myślimy, że w średniowieczu ludzie nosili tylko grube i ciężkie suknie. Jest to nieprawda. Ówcześni rzemieślnicy i tkacze potrafili tworzyć doskonałe materiały. Największym przyjacielem człowieka w lecie był len. Niepozorna roślina dawała tkaninę o cudownych właściwościach.

Lniane ubrania były prawdziwym wybawieniem. Len jest materiałem bardzo przewiewnym. Pozwalał skórze oddychać. W czasie ciężkiej pracy na słońcu człowiek pocił się obficie. Lniana koszula błyskawicznie chłonęła ten pot. Następnie bardzo szybko odparowywała wilgoć na zewnątrz. Ten proces naturalnie i silnie chłodził całe ciało. Dodatkowo len był materiałem niesamowicie wytrzymałym. Łatwo się go prało i był odporny na brud z warsztatu czy z pola.

Podstawą stroju męskiego była długa, płócienna koszula. Na dół zakładano lniane gacie, czyli szerokie spodnie. Na to narzucano kaftany lub tuniki. Kobiety ubierały się warstwowo. Nosiły długie koszule, które od XV wieku zyskały kołnierze. Na koszulę zakładały zapaski, czyli kawałki materiału tworzące spódnicę. Wierzchnie suknie często można było zdjąć. Zostawała wtedy sama, przewiewna bielizna lniana. W niej pracowano wokół domu.

Mieszkańcy bogatsi, tacy jak kupcy, mieli szerszy wybór. Szlak handlowy sprowadzał do Połańca luksusowe towary. Z Włoch przywożono jedwab, aksamit i cienkie atłasy. Jedwab doskonale chłodził ciało w gorące dni. Zwykły rzemieślnik nie mógł sobie jednak na niego pozwolić. Musiał zadowolić się lnianym lub konopnym płótnem. Jednak to właśnie ten prosty len ratował ludzi przed przegrzaniem. Zimą chłopi z okolic Połańca ubierali grube kożuchy i wełniane sukmany. Latem wełnę skrzętnie chowano w skrzyniach. Zostawiano ją tylko na chłodne wieczory. Ciało należało do lnu.

Sposób czwarty. Zimne potrawy i medycyna ludowa

Brak lodówek był ogromnym problemem. W czasie upałów mięso psuło się niezwykle szybko. Aby zachować świeżość jedzenia, mieszkańcy wykopali w ziemi specjalne jamy. Nazywano je ziemiankami. Umiejscawiano je w sadach, w najgłębszym cieniu. Bogatsi chłopi i mieszczanie murowali z cegły podziemne piwniczki. Ziemia izolowała od ciepła. Wewnątrz było dość chłodno. Trzymano tam mleko, sery i drogocenne mięso. Do konserwacji używano też soli. Soli w Połańcu nie brakowało. W XVI wieku toczono nawet spory z Sandomierzem o to, kto ma prawo nią handlować na rzece.

Ludzie średniowiecza wierzyli w specjalną dietę. Tłuste i ciężkie jedzenie powodowało poty i uczucie gorąca. Szukano więc pokarmów lekkich i chłodzących. Najchętniej sięgano po zielone rośliny. Sałata, zwana dawniej laktuką, była bardzo popularna. Stefan Falimirz napisał w 1534 roku wielki poradnik zielarski. Spisał w nim mądrości znane od wieków. Jego rada na czerwiec brzmiała jasno: “sałatę iedz a wodę pij”. Ta krótka zasada była najlepszą receptą na upał.

Gospodynie z Połańca przygotowywały latem wspaniałe chłodniki. Wykorzystywano do tego młody szczaw, szpinak, łobodę oraz ogórecznik (zwany boragiem). Zioła gotowano często na delikatnym, świeżym mięsie. Wierzono, że taka zielona polewka odmiękcza żołądek. Miała ona “czynić dobrą krew” i skutecznie chłodzić ciało. Ryby i pieczone mięsa przed podaniem polewano obficie kwaśnym octem. Czasami używano też soku z granatów lub niedojrzałych winogron. Kwaśny smak oszukiwał zmysły. Dawał silne wrażenie świeżości i chłodu w ustach. Oczywiście podstawa to woda. Pito ją w ogromnych ilościach.

Sposób piąty. Zbawienny nurt rzek

Gdy słońce paliło najmocniej, najlepszą ulgę dawała woda. Połaniec znajdował się w doskonałym miejscu. Rzeka Czarna uchodziła tu do wielkiej Wisły. Mieszkańcy mieli rzekę dosłownie na wyciągnięcie ręki. Kąpiele rzeczne były niezwykle powszechne. Średniowiecze nie bało się wody tak, jak epoki późniejsze.

Kiedy upał był nie do zniesienia, ludzie szli nad brzeg. Zrzucali ubrania i wchodzili do wody. Rzeka Czarna była piękna. Miała piaszczyste i żwirowe dno. Woda była bardzo czysta. Pływały w niej okonie, płoście, ślizy, a nawet pstrągi. Brzegi porastały zacieniające wszystko olchy i sosny. Pływanie służyło nie tylko umyciu ciała. Był to wspaniały relaks i rozrywka. Dawni ludzie potrafili świetnie pływać. Z czasem w Europie zaczęto pisać nawet podręczniki stylów pływackich.

Istniała jednak jedna złota zasada. Kąpać należało się z głową. Aby uniknąć chorób żołądkowych, nie wchodzono do wody w samym centrum osady. Szukano miejsc wyżej, w górę biegu rzeki. Tam nurt nie był jeszcze zanieczyszczony miejskimi odpadkami. Czysta rzeczna woda doskonale zmywała pot. Chłodziła rozgrzane mięśnie. Dawała siłę na powrót do popołudniowych obowiązków. Woda była darmowa i ratowała przed groźnym przegrzaniem.

Sposób szósty. Para w miejskich łaźniach

Nie tylko rzeka służyła do mycia. W każdym szanującym się mieście działały łaźnie publiczne. Średniowiecze było epoką o dziwo bardzo czystą. Ludzie dbali o higienę. W miastach takich jak Połaniec łaźnia odgrywała ważną rolę. Źródła podają, że w okresie świetności miasta taka łaźnia funkcjonowała tam bardzo prężnie.

W Polsce budowano tak zwane łaźnie parowe. Ich korzenie sięgały dawnych tradycji słowiańskich. Były to duże, drewniane izby. W środku stał piec, w którym rozgrzewano wielkie kamienie. Gdy kamienie były bardzo gorące, polewano je wodą. Pomieszczenie wypełniało się gęstą, gorącą parą. Może się wydawać dziwne, by w upał iść do gorącej łaźni. Miało to jednak wielki sens.

Gorąca para powodowała obfite pocenie się. Organizm wyrzucał z siebie brud zatykający pory. Klienci siedzieli w drewnianych baliach. Wynajmowany przez miasto łaziebnik dbał o gorącą wodę i czystość. Często klienci byli masowani lub delikatnie biczowani brzozowymi witkami. Następnie ciało spłukiwano zimną wodą. Taki szok termiczny doskonale oczyszczał skórę. Czyste i otwarte pory pozwalały później znacznie lepiej chłodzić organizm na słońcu. Łaźnia była też centrum spotkań. Zamożni mieszczanie przychodzili tam z własnymi ręcznikami. Rozmawiali, załatwiali interesy, a przede wszystkim pozbywali się brudu po ciężkiej pracy.

Sposób siódmy. Ziołowe maści na spaloną skórę

Praca rolników, kupców i flisaków często kończyła się źle. Brak kapelusza lub zbyt długa praca na wiślanej szkucie powodowały oparzenia. Ciało stawało się czerwone. Skóra piekła niemiłosiernie. Nie było wtedy dzisiejszych kremów z filtrem i pantenolem. Ludzie radzili sobie inaczej. Posiadali głęboką wiedzę o ziołach. Ziołolecznictwo stało na wysokim poziomie.

Medycyna ludowa znała wiele sposobów na oparzenia słoneczne. Jednym z najstarszych były okłady z bluszczu. Zebrane łodygi tej rośliny siekano, a następnie powoli podsmażano na prawdziwym, świeżym maśle. Masło świetnie natłuszczało wysuszoną skórę. Związki zawarte w bluszczu przyspieszały jej gojenie. Bardzo ceniono sobie także róże. Z płatków dzikiej róży wyrabiano różnego rodzaju wyciągi i oleje. Nakładano je na czoło i ramiona. Zapach uspokajał, a olejek łagodził straszny ból.

Prawdziwym hitem było jednak inne ziele. Nazywało się rojnik murowy. Miał on właściwości podobne do dzisiejszego aloesu. Był niezwykle skuteczny. Wspominany już Stefan Falimirz zalecał specjalny przepis. Należało wycisnąć sok z rojnika. Następnie mieszano go z olejkiem różanym. Na koniec dodawano do tego odrobinę pszczelego wosku. Wosk zagęszczał płyn i tworzył cudowną, łagodzącą maść. Handlarze w Połańcu mieli wosku pod dostatkiem. Taka maść pokrywała spaloną skórę barierą ochronną. Zabierała piekący ból i chłodziła zaczerwienione miejsca.

Kiedy miasto stawało w płomieniach

Letnie słońce było męczące dla ciał, ale stwarzało też inne ogromne zagrożenie. Upał oznaczał ogromne ryzyko dla samego miasta. Dawny Połaniec był zbudowany głównie z drewna. Domy kryto słomą lub drewnianym gontem. Długie tygodnie suszy zamieniały budynki w wysuszoną na wiór podpałkę. Brak opadów bardzo mocno sprzyjał powstawaniu wielkich pożarów.

Iskra z pieca kowala lub ogniska mogła spalić całe ulice. Wiatr potęgował niszczycielską siłę ognia. W historii miasta pożary odgrywały wielką rolę. W 1241 roku stary gród zniszczyli i spalili atakujący Tatarzy. W 1507 roku powtórzyła się ta sama tragedia. Orda tatarska znów spaliła i ograbiała miejscowość. Ogromne pożary pochłaniały zabudowę również w czasach pokoju. Wielkie zniszczenia ogień poczynił w latach 1526 oraz 1562.   

Skutki były tak straszne, że sami królowie musieli pomagać miastu. Król Zygmunt Stary (1467-1548) nakazywał zwalniać pogorzelców z jakichkolwiek podatków, aby ci mieli za co odbudować swoje domy. Ogień był najgorszym wrogiem lata. Walka z nim wymagała czujności. Bliskość rzeki Czarnej pomagała zdobywać wodę do gaszenia, jednak często było już za późno. Mieszkańcy w czasie upałów musieli wyjątkowo ostrożnie obchodzić się z paleniskami w domach i warsztatach. Zwykła nieuwaga oznaczała utratę dorobku życia.   

Na koniec warto wspomnieć o metodzie, która dzieliła społeczeństwo. Najbiedniejsi mieszkańcy musieli znosić upał w mieście. Ulice, choć dość szerokie po przeniesieniu miasta, gromadziły w sobie ciepło. Smród z zakładów szewskich czy rzeźni potęgował się w stojącym, gorącym powietrzu. Ciasna, drewniana zabudowa powstrzymywała wiatr. Wyrobnicy “smażyli się w miejskiej spiekocie”. Dla ludzi bogatych istniało jednak inne wyjście. Byli to królowie odwiedzający Połaniec, potężni książęta, biskupi i najbogatsi kupcy posiadający ziemie. Oni nie znosili letnich upałów. Wyjeżdżali z rodzinami do swoich wiejskich posiadłości i dworków. Uciekali z rozgrzanego miasta na łono natury. Chłodne mury letnich rezydencji ukrytych pośród głębokich lasów dawały im upragniony spokój. Z dala od zgiełku miasta można było bezpiecznie przeczekać najgorętsze tygodnie roku.   

Przeszłość mieszkańców Połańca uczy nas wielkiego szacunku do przyrody. Mimo że nie posiadali oni nowoczesnych urządzeń, potrafili wspaniale adaptować się do trudnych warunków klimatycznych. Ich wiedza była ogromna. Znajomość ziół leczyła ciało z ran. Odpowiednie, lniane ubrania pomagały oddychać skórze. Mądra praca fizyczna o świcie oszczędzała siły. Dieta pełna zielonych roślin orzeźwiała organizm. Rzeki i miejskie łaźnie dbały o czystość.

Dzisiaj rzeka Czarna wciąż płynie przez Połaniec. Lasy Golejowskie nadal dają cień. Nowoczesne miasto rozrosło się i zmieniło swój wygląd. Na Placu Uniwersału Połanieckiego montowana jest w sezonie letnim kurtyna wodna i działają dwie fontanny. Pracuje również pełną parą Pływalnia “Delfin” w Połańcu z basenami zewnętrznymi. Jednak słońce latem nadal potrafi palić równie mocno, jak kilkaset lat temu. Narzekając na wysoką temperaturę, warto pomyśleć o naszych przodkach. Sięgnijmy czasem po chłodną wodę z cytryną, usiądźmy w cieniu, ubierzmy przewiewny len. Mądrość wypracowana w średniowieczu nigdy nie traci na wartości. Zrozumienie natury to wciąż najlepsza tarcza na żar płynący prosto z nieba. Dbajcie o siebie, szczególnie w tym niezwykle upalnym czasie. Pozdrawiamy serdecznie i życzymy miłego weekendu.