Województwo tarnobrzeskie, powiat staszowski, departament radomski. Połaniec w historycznym tyglu administracyjnych zawirowań

ołaniec w swojej historii doświadczył zarówno okresów świetności, jak i upadków. Posiadając prawa miejskie od 1264 roku, w drugiej połowie XVI wieku był miastem królewskim w powiecie sandomierskim województwa sandomierskiego. W XIX wieku Połaniec znajdował się na terenie zaboru rosyjskiego, w tzw. Królestwie Polskim. Jego przynależność administracyjna zmieniała się kilkukrotnie w wyniku carskich reform. W okresie Księstwa Warszawskiego (1809–1815) należał do powiatu staszowskiego w departamencie radomskim. Po utworzeniu Królestwa Polskiego, w latach 1815–1837, znalazł się w województwie sandomierskim, pozostając nadal w powiecie staszowskim. W latach 1837–1844, w wyniku kolejnych carskich reform, województwa zostały przemianowane na gubernie, a miasto weszło w skład guberni sandomierskiej. Później, od 1844 roku aż do odzyskania niepodległości, nasza miejscowość była częścią guberni radomskiej, utworzonej po połączeniu guberni sandomierskiej z kielecką.

Ważnym wydarzeniem była utrata praw miejskich. Połaniec stracił je w 1869 roku, na mocy ukazu carskiego, podobnie jak wiele innych miast Królestwa Polskiego. Od tego momentu funkcjonował jako osada miejska i siedziba gminy. Na przełomie XIX i XX wieku funkcjonował jako osada rolnicza, stopniowo wyludniająca się i tracąca na znaczeniu. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku znalazł się w granicach odrodzonego państwa polskiego. W okresie II Rzeczypospolitej jego przynależność administracyjna była kontynuacją podziałów zaborczych, a ostateczny kształt przyjęła w wyniku reform unifikacyjnych. W tym czasie Połaniec został włączony do powiatu sandomierskiego w nowoutworzonym województwie kieleckim. Taki podział utrzymał się przez cały okres międzywojenny. Z czasem, w wyniku zawirowań historycznych, status ten został utracony. Ta historyczna tożsamość, naznaczona bogatą przeszłością i późniejszą degradacją, stanowi istotne tło dla fundamentalnych przemian, które nastąpiły w drugiej połowie XX wieku. 

Punktem wyjścia do dzisiejszego wpisu jest data 1 lipca 1975 r., kiedy gmina Połaniec, w wyniku nowego podziału administracyjnego, weszła w skład nowoutworzonego województwa tarnobrzeskiego. Rok 1975 stał się unikalnym momentem w dziejach naszego miasta, gdyż zbiegły się z nim dwie siły, które na nowo zdefiniowały jego przyszłość. Z jednej strony, na poziomie ogólnokrajowym, wprowadzono dalekosiężną reformę administracji, która zmieniła mapę Polski, likwidując powiaty i tworząc 49 nowych województw. Z drugiej strony, na poziomie lokalnym, zaledwie rok wcześniej podjęto decyzję o budowie potężnej elektrowni węglowej, co zapoczątkowało rewolucję przemysłową o bezprecedensowej skali. Te dwa procesy, choć różne w swojej genezie – jeden odgórny i polityczny, drugi lokalny i gospodarczy – splotły się w historii Połańca, wzajemnie na siebie oddziałując. 

Dwustopniowy podział administracyjny (1975-1998)

Dla porządku warto wspomnieć o dwóch reformach administracyjnych, które poprzedziły rok 1975 tj. reformy z 1954 i 1972 roku.

Pierwsza z nich, z 1954 roku, dotyczyła likwidacji gmin wiejskich i utworzenia w ich miejsce mniejszych jednostek – gromad. Reforma, wprowadzona ustawą z 25 września 1954 roku, weszła w życie 1 stycznia 1955 roku, miała na celu stworzenie jednostek bliższych mieszkańcom, co miało uprościć zarządzanie terenami wiejskimi i „zbliżyć władzę do ludności”. Uważano, że dotychczasowe gminy były zbyt duże i ludne, by rady narodowe mogły sprawnie nimi zarządzać i pozostawać w kontakcie z mieszkańcami. Wskutek tego podziału, m.in. wioski Rybitwy, Maśnik, Ruszcza, Zdzieci i Zdzieci Kolonia oraz Kraśnik weszły w skład nowoutworzonej rady gromadzkiej z siedzibą w Ruszczy Dolnej. Pozostałe wsie, takie jak Brzozowa, Łęg, Winnica, Zrębin i Kamieniec, pozostały przy Połańcu. Z dniem 1 stycznia 1969 r. nastąpił podział administracyjny powiatu. Do Gromadzkiej Rady Narodowej Połaniec dołączono wieś Rudniki z byłej GRN Niedziałki oraz wsie: Okrągła, Zawada, Luszyca z byłej GRN Stróżki. Druga istotna zmiana, wprowadzona ustawą z 29 listopada 1972 roku, weszła w życie 1 stycznia 1973 roku. Zlikwidowano wówczas gromady i przywrócono gminy, co było odwróceniem reformy z 1954 roku. Nowe gminy były jednostkami o znacznie większym obszarze i liczbie ludności niż gromady. Reforma przywróciła trójstopniowy podział administracyjny: województwa, powiaty, gminy. Z dniem 1 stycznia 1973 roku w powiecie staszowskim utworzono gminę Połaniec.

Reforma administracyjna z 1975 roku o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa, była jednym z najistotniejszych posunięć władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zakończyła ona okres trójstopniowego podziału (województwa, powiaty, gminy/gromady), który obowiązywał od końca II wojny światowej i przechodził liczne modyfikacje. Nowa struktura pozostawiła jedynie województwa i gminy jako jednostki podziału, co było fundamentalną zmianą w organizacji państwa. Zniesiono dotychczasowy podział na 17 województw, 5 miast wydzielonych (Warszawę, Łódź, Kraków, Wrocław, Poznań) oraz 392 powiaty.

Oficjalnym celem reformy było dostosowanie podziału administracyjnego do potrzeb przyspieszonego rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, a także usprawnienie zarządzania gospodarką narodową i funkcjonowania organów władzy państwowej. Władze PRL utrzymywały, że mniejsze województwa lepiej odpowiadają na potrzeby regionów dotąd uważanych za peryferyjne, a miasta, które zyskały status stolic (np. Kielce, Tarnobrzeg, Radom), odczują wymierne korzyści w postaci rozwoju infrastruktury i usług. Jednakże za tymi deklaracjami kryły się głębokie, polityczne motywacje. Rzeczywistym powodem zmian była obawa władz centralnych w Warszawie przed rosnącą siłą ekonomiczną i administracyjną dotychczasowych, dużych województw, zwłaszcza tych silnie uprzemysłowionych i gęsto zaludnionych, jak warszawskie, łódzkie czy krakowskie. Poprzez likwidację powiatów i rozdrobnienie kraju na 49 mniejszych jednostek, rząd centralny skutecznie osłabił potencjalne ośrodki niezależnej władzy regionalnej, wzmacniając w ten sposób swoją kontrolę nad państwem. Decyzja ta była strategicznym posunięciem, mającym na celu scentralizowanie władzy i zmniejszenie ryzyka powstania ośrodków o silnej tożsamości regionalnej, które mogłyby stanowić zagrożenie dla autorytetu partii. 

Jako ciekawostkę można dodać, że pierwotne projekty reformy administracyjnej z 1975 roku zakładały utworzenie 50 województw. Ostatecznie, po modyfikacjach, przyjęto ustawę, która wprowadziła 49 województw. Nieoficjalnie mówiło się, że pięćdziesiątym, nieutworzonym województwem miało być województwo chojnickie z Chojnicami jako stolicą (jednak brakuje na to historycznych dokumentów). W finalnej wersji reformy, tereny te włączono do województwa bydgoskiego.

Połaniec w nowym województwie tarnobrzeskim

Z dniem 28 maja 1975 roku Sejm PRL uchwalił nowy podział administracyjny kraju. Zgodnie z nowym porządkiem administracyjnym, który zaczął obowiązywać 1 czerwca 1975 roku, Połaniec wraz z całą gminą znalazł się w granicach nowoutworzonego województwa tarnobrzeskiego. Formalnie była to zmiana o zasadniczym znaczeniu, jednak jej wpływ na życie mieszkańców w początkowym okresie był niemal niezauważalny.  

Przed ogólnokrajowymi zmianami, nasza miejscowość zmagała się z problemami społeczno-gospodarczymi. Mieszkańcy, w większości rolnicy, żyli w realiach sennej osady, z której uciekała młodzież, poszukując perspektyw w większych miastach. Formalna zmiana przynależności administracyjnej na poziom województwa nie była postrzegana jako przełom. Dla połańczan wielką zmianą była podjęta w 1974 roku decyzja o budowie w Zawadzie jednej z największych w Polsce elektrowni cieplnych. Budowa Elektrowni Połaniec stała się prawdziwym katalizatorem transformacji. Inwestycja, której koszt pierwszego etapu budowy (1600 MW) wyniósł 15 mld zł, była największym przedsięwzięciem energetycznym pięciolatki w PRL. Projekt przyciągnął do Połańca dwa tysiące pracowników, a wraz z nimi dynamiczny rozwój. Wokół budowy powstały nowe osiedla, drogi, dworzec PKS oraz obiekty użyteczności publicznej. Elektrownia przeznaczyła 150 mln zł na najpilniejsze inwestycje miejskie, co pozwoliło na budowę żłobka, przebudowę rynku, a także modernizację ulic i oświetlenia.  

Bezpośrednią konsekwencją gwałtownego rozwoju społeczno-gospodarczego było odzyskanie przez Połaniec praw miejskich 1 stycznia 1980 roku, po 111 latach od ich utraty. Choć reforma administracyjna z 1975 roku stworzyła nowy kontekst regionalny dla Połańca, to właśnie lokalny boom gospodarczy był rzeczywistą siłą, która pchnęła miasto ku odnowieniu swojej tożsamości i statusu. Przynależność do województwa tarnobrzeskiego była zatem nie tyle przyczyną, co tłem, na którym miasto doświadczyło przełomowego wzrostu.

Od samorządu gminnego do reformy 1999 r.

Lata 90. XX wieku w Polsce to okres gruntownych zmian ustrojowych, które objęły także administrację publiczną. Rozstrzygającym momentem było uchwalenie 8 marca 1990 roku ustawy o samorządzie terytorialnym, która wprowadziła samorządność na poziomie gmin, w tym również w Połańcu. Była to pierwsza faza budowy systemu samorządu, a jej głównym celem było ograniczenie władzy rządowej i reaktywacja lokalnych władz w miastach i gminach.  

Wprowadzenie samorządu gminnego poskutkowało koniecznością zdefiniowania na nowo podziału administracyjnego państwa. Ustawa z 22 marca 1990 roku o terenowych organach administracji rządowej wprowadziła pojęcie „rejonu administracyjnego” jako jednostki pomocniczej w ramach podziału wojewódzkiego. W tym czasie utrzymano dotychczasowy, dwustopniowy podział na 49 województw i gminy. Rejon miał pełnić funkcję pośredniej instytucji pomiędzy samorządem a administracją rządową, jednak nie był on jeszcze reaktywowanym powiatem w pełnym tego słowa znaczeniu.  

Praktyczne prace nad całościową reformą podziału terytorialnego państwa, która miała w pełni przywrócić powiaty i zmniejszyć liczbę województw, rozpoczęto w 1992 roku. Rząd Hanny Suchockiej powołał wówczas Biuro ds. Reformy Administracji Publicznej. Już na tym etapie zakładano, że reaktywowane powiaty zostaną utworzone na bazie istniejących rejonów. To właśnie ten proces przygotowań, trwający przez całe lata 90., doprowadził ostatecznie do włączenia gminy Połaniec w 1999 roku w skład reaktywowanego powiatu staszowskiego.  

Powrót do powiatów, reforma administracyjna 1999 r.

Zakończenie okresu dwustopniowego podziału administracyjnego nastąpiło wraz z transformacją ustrojową i dążeniem do budowy państwa obywatelskiego i zdecentralizowanego. Reforma, która weszła w życie 1 stycznia 1999 roku, była jedną z czterech kluczowych reform tego okresu, obok reformy systemu emerytalnego, oświaty i ochrony zdrowia. Wprowadzono ją na mocy ustawy z dnia 24 lipca 1998 r., która ustanowiła zasadniczy trójstopniowy podział terytorialny państwa.  

Główne przesłanki i cele reformy z 1999 roku były diametralnie różne od tych, które przyświecały władzom PRL w 1975 roku. Zmiany miały na celu budowę samorządności terytorialnej, wprowadzenie zasady subsydiarności (pomocniczości) oraz dostosowanie struktury państwa do standardów Unii Europejskiej, co było fundamentalne w perspektywie przyszłego członkostwa. W przeciwieństwie do idei centralizacji z 1975 roku reforma z 1999 roku dążyła do decentralizacji władzy i przekazania wielu zadań i kompetencji z rządu centralnego na poszczególne szczeble samorządu: gminny, powiatowy i wojewódzki.  

W wyniku tej rewolucji administracyjnej Polska została podzielona na 16 dużych, samorządowych województw, co było radykalnym zmniejszeniem ich liczby w porównaniu do poprzednich 49 jednostek. Dodatkowo przywrócono szczebel powiatowy, tworząc 308 powiatów ziemskich i 65 miast na prawach powiatu, zachowując jednocześnie podział na 2489 gmin. Reforma stworzyła nową strukturę, w której województwa zyskały dualistyczny charakter rządowo-samorządowy, co miało umożliwić im prowadzenie regionalnej polityki rozwoju, zgodnej z rozwiązaniami ustrojowymi obowiązującymi w Unii Europejskiej. Wprowadzony w 1999 roku podział administracyjny uległ od tego czasu niewielkim modyfikacjom, co świadczyło o jego względnej stabilności i funkcjonalności.  

Połaniec po 1999 roku w nowym układzie

Po ponad dwudziestu latach przynależności do województwa tarnobrzeskiego, z dniem 1 stycznia 1999 roku Połaniec znalazł się w nowym układzie administracyjnym. Miasto zostało włączone w granice nowoutworzonego województwa świętokrzyskiego i stało się częścią powiatu staszowskiego. Dla Połańca była to zmiana strategiczna, wymuszająca na nowo zdefiniowanie swojej roli w większej strukturze regionalnej i budowanie relacji z nowymi ośrodkami administracyjnymi. 

Współczesna tożsamość Połańca w dalszym ciągu nierozerwalnie łączy się z jego najważniejszym motorem gospodarczym czyli Enea Elektrownią Połaniec. Tak na marginesie, wielka szkoda, że elektrownia, w wyniku procesów prywatyzacyjnych i kolejnych zmian właścicielskich (została przejęta przez koncerny zagraniczne, Electrabel i GDF SUEZ), a w szczególności po przejęciu w 2017 r. 100% akcji spółki ENGIE Energia Polska, do dnia dzisiejszego od 2003 roku nie odzyskała swojego patrona Tadeusza Kościuszki, którego imię obiektowi nadano 6 listopada 1983 roku. Mimo zmieniających się granic administracyjnych, to właśnie ten zakład pozostaje największym pracodawcą w regionie i odgrywa ważną rolę w polskim systemie energetycznym, wytwarzając około 6% krajowej energii elektrycznej. W obliczu globalnych wyzwań związanych z transformacją energetyczną i unijnymi celami klimatycznymi, elektrownia stale adaptuje się do nowych realiów. Przykładem są inwestycje pro-środowiskowe (modernizacja instalacji odsiarczania spalin) czy eksploatacja “Zielonego Bloku” (największej na świecie jednostki energetycznej opalanej wyłącznie biomasą).

Połaniec, dzięki stabilnej obecności elektrowni i jej zdolności do modernizacji, stawia czoła wyzwaniom przyszłości. Chociaż miasto musiało dostosować się do nowego układu administracyjnego po 1999 roku, jego siła i rozwój wciąż w dużej mierze zależą od kondycji przemysłowego dziedzictwa, które powstało w latach 70. XX wieku. 

Najnowsza historia Połańca od 1975 roku jest zatem ciekawym studium przypadku, które ujawnia splot dwóch równoległych procesów: odgórnych, politycznie motywowanych zmian administracyjnych oraz oddolnego, dynamicznego rozwoju gospodarczego. O ile reforma z 1975 roku była fundamentalną reorganizacją państwa, to dla mieszkańców Połańca pozostawała jedynie formalnym tłem, na którym zrealizowała się prawdziwa rewolucja. To decyzja o budowie elektrowni i wynikający z niej boom gospodarczy był siłą napędową, która wyrwała miasto z uśpienia i pozwoliła mu odzyskać prawa miejskie po 111 latach. Z kolei reforma z 1999 roku, o zupełnie innej filozofii, umieściła Połaniec w nowym, zdecentralizowanym kontekście. Miasto musiało na nowo zdefiniować swoją tożsamość w ramach województwa świętokrzyskiego i powiatu staszowskiego, lecz jego ekonomiczne fundamenty, zbudowane w erze PRL, pozostały nienaruszone. 

Dziś to właśnie samorząd lokalny, wspierany przez silny ośrodek przemysłowy – elektrownię, jest siłą napędową rozwoju. Zdolność Połańca do dostosowania się do zmian, łącząca bogate dziedzictwo historyczne z rolą regionalnego centrum przemysłowego, jest dowodem na to, że prawdziwy rozwój miasta nie zawsze zależy od formalnych struktur administracyjnych, lecz przede wszystkim od woli do przemiany i zdolności do wykorzystania historycznych szans. Jednakże, w obliczu wyzwań, które niesie ze sobą przyszłość, pozostaje pytanie, czy Połaniec zdoła utrzymać swoją dynamikę, a jego unikalna tożsamość, ukształtowana przez historię, będzie nadal rozkwitać w nowych, niepewnych realiach związanych z transformacją energetyczną, wyzwaniami demograficznymi, społecznymi i gospodarczymi.