Połaniec w 1820 roku oczami burmistrza Antoniego Widulińskiego. Topografia i życie mieszkańców zapisne w raporcie

amy drugą dekadę XIX wieku. Jest 7 czerwca 1820 roku. Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policji Królestwa Polskiego zarządziła masowe sporządzanie tzw. “Opisów topograficzno-statystycznych” dla miast. Ówczesny burmistrz Połańca, Antoni Widuliński, siada za biurkiem i pisze szczegółowy raport.

Dzięki zachowanemu dokumentowi pt. “Opisanie Historyczne oraz Topograficzno-statystyczne Miasta Narodowego Połaniec w województwie sandomierskim, obwodzie sandomierskim położonego”, w Archiwum Głównym Akt Dawnych możemy dziś zobaczyć pełnowartościowy skan oryginału dokumentu oraz przenieść się w czasie. Zobaczmy zatem, jak naprawdę wyglądało życie w dawnym Połańcu. Dla porządku historycznego wspomnijmy, że pełnił on obowiązki burmistrza Połańca od 1818 r. do 1825 r.

W 1820 roku miasto nie posiadało w swoich rękach najważniejszych dokumentów. Dlaczego? Otóż zabrał je wycofujący się rząd austriacki. Połaniec znajdował się w zaborze austriackim tzw. Nowej Galicji od III rozbioru (1795) do 1809 roku, kiedy to wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Wycofujący się urzędnicy austriaccy bardzo często wywozili księgi miejskie i archiwalia. I tak też się stało tym razem.

Burmistrz musiał więc opierać się na odpisach, które zachowali starozakonni mieszkańcy Połańca (ludność wyznania mojżeszowego). Społeczność żydowska w tamtych czasach niezwykle rygorystycznie pilnowała odpisów przywilejów królewskich, ponieważ to one gwarantowały im prawo pobytu, handlu i rzemiosła. Z tych relacji dowiadujemy się więc wiele ważnych rzeczy. Dawni królowie – Władysław IV, Jan Kazimierz i August III – pozwolili naszym przodkom na swobodny handel. Mieszczanie mogli też pędzić wódkę, warzyć piwo i miód.

Co ważne, prawo do produkcji alkoholu należało wyłącznie do miasta. Okoliczni szlachcice nie mieli do tego żadnego prawa na terenie Połańca. Wyłączność miasta na produkcję i sprzedaż alkoholu była najważniejszym źródłem dochodu miast królewskich. Konflikty ze szlachtą próbującą łamać ten monopol na terenie miast to jeden z głównych motywów walk sądowych w tamtym stuleciu.

A jak wyglądał sam Połaniec? Leżał na nizinach, otoczony lasami. Rzeka Czarna płynęła tuż pod samym miastem. Niedaleko, zaledwie ćwierć mili dalej, toczyła swoje wody spławna Wisła. Ulice niestety tonęły w błocie. Miasto nie było w ogóle wybrukowane. Powód był prosty. W okolicy po prostu brakowało odpowiedniego kamienia na bruk. Połaniec posiadał za to własne role i łąki, zwane “Radzieckimi” i “Rożkami”.

W 1820 roku w Połańcu nie było żadnych fabryk. Działało tu zaledwie kilku rzemieślników: krawcy, garncarze, kowale i szewcy. Nie było też miejskich jatek z mięsem, ponieważ spłonęły we wcześniejszych pożarach. Miasto żyło głównie z handlu. Co tydzień, w każdy poniedziałek, odbywał się targ. Prawdziwym świętem było jednak – uwaga – aż 12 wielkich jarmarków w roku: 1. na 3 króli, 2. na św. Agnieszkę, 3. na św. Kazimierza, 4. na poniedziałek kwietnia, 5. na św. Krzyż, 6. na Zielone Światki, 7. po oktawie Bożego Ciała, 8. na św. Małgorzatę, 9. na narodzenie Matki Boskiej, 10. na św. Jadwigę, 11. na św. Katarzynę, 12. na św. Łucję. Oprócz jarmarków w każdy poniedziałek odbywały się cotygodniowe targi, na które zjeżdżali się na kupcy, by handlować końmi, bydłem rogatym i trzodą.

W mieście nie było wielu okazałych budowli. Wyróżniał się jedynie kościół parafialny oraz szpital dla ubogich. Szpital utrzymywał się z darowizn. Dawni mieszkańcy zapisywali w testamentach łąki i grunty na rzecz biednych. Dawało to roczny dochód w wysokości 300 złotych polskich. Pieniędzmi zarządzał miejscowy proboszcz wraz z wybranym obywatelem miasta.

Początek XIX wieku nie był łaskawy dla Połańca. Burmistrz Widuliński ze smutkiem donosił, że miasto chyliło się ku upadkowi. Przyczyną były ciągłe przemarsze wojsk i obozy żołnierskie z czasów rewolucji. Burmistrz bezpośrednio odniósł się do dewastujących wojen napoleońskich oraz wojen koalicyjnych z rewolucyjną Francją, które przetaczały się przez nasze tereny, ogałacając miasto z żywności i inwentarza.

Do tego dochodziły straszliwe pożary. Ogień trawił drewniane zabudowania niemal co roku. Jakby tego było mało, sąsiedzi bezlitośnie wykorzystywali słabość miasteczka. Okoliczne majątki ziemskie, jak Tursko Wielkie czy Ruszcza Dolna, po prostu zaorywały część miejskich pastwisk i przywłaszczyły sobie miejskie zarośla. Stanowiło to powszechny proceder tzw. “zajazdów” i zaorywania słabo bronionych, miejskich pastwisk przez okoliczną szlachtę. W efekcie stanowiło to ostateczny cios dla podupadających miast rolniczych. Granice Połańca mocno się przez to skurczyły, a miasto nie miało siły, by się bronić.

Ładowanie…

• Nazwa
• Rozmiar
• Zmodyfikowano
• Data utworzenia
•  
• Rosnąco
• Malejąco

• Brak opcji…

Raport burmistrza Widulińskiego jest fascynującym faktycznym obrazem ówczesnego życia. Połaniec z 1820 roku był miastem z pięknymi królewskimi tradycjami, ale niestety potężnie poturbowanym przez los. Zrujnowane przez wojny i żywioły, okradzione z dokumentów i ziemi, miasto wciąż jednak walczyło o przetrwanie i rozbrzmiewało kupieckim gwarem podczas poniedziałkowych targów.

Uzupełnieniem dzisiejszego wpisu są załączone skany oryginalnego raportu. Każda z kart zawiera tekst w autentycznej pisowni z epoki. W niektórym miejscach tekst jest nieczytelny, bez względu na to, całościowo pozwala jeszcze lepiej poczuć klimat tamtych czasów.