Połaniec prosto z Paryża. Odkrywamy unikatową mapę Wisły sprzed ponad 250 lat

itajcie w kolejnym odcinku naszego cyklu historycznych map! Dzisiaj przygotowaliśmy dla Was kolejną niezwykłą perełkę wartą uwagi. Przeniesiemy się w czasie do roku 1772. Jej autorem jest Polak, utalentowany kartograf Franciszek Florian Czaki (1710-1772).

Czaki był pracownikiem gabinetu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732-1798), inżynierem, kapitanem polskiej artylerii, pochodzenia węgierskiego. Jeden z najwybitniejszych kartografów. Większość zachowanych map Rzeczypospolitej z tego okresu zawdzięcza swoje istnienie jego badaniom. Wprawdzie dzieło stworzył nasz rodak, ale tytuł i opisy zapisano w języku francuskim. Francuski był wtedy językiem europejskich elit i nauki. A co dokładnie przedstawia rysunek?

Mapa nosi tytuł “Czwarta mapa geograficzna Wisły”. Oryginalny zapis: “Quatrieme Carte Geographique de la Vistule, Represente ce fleuve comme il Separe le Palatinat de Sendomir, de celui de Lublin. Il s’y decharge sous Sendomir le Son Riviere navigable, qui vient auſsi du Mont Crapat”. Tłumacząc na język polski: “Czwarta Mapa Geograficzna Wisły, przedstawiająca tę rzekę jako oddzielającą Województwo Sandomierskie, od Lubelskiego. Wpada do niej poniżej Sandomierza żeglowna rzeka San, która wypływa również z Karpat (Gór Krapackich)”.

Ukazuje bieg naszej najważniejszej rzeki. Zobaczycie tu, jak Wisła oddziela od siebie dawne województwa: sandomierskie i lubelskie. Przyznacie, że mapa to prawdziwe dzieło sztuki? Mapa została ręcznie namalowana akwarelami. Autor użył pięknych, pastelowych kolorów: zieleni, różu i żółci. Barwy nie są przypadkowe, ponieważ oznaczały one różne rodzaje dóbr ziemskich.

Dla nas najważniejszy jest jeden szczególny punkt. Po otwarciu mapki w pełnej rozdzielczości spójrzcie na lewy brzeg Wisły, w dolnej części mapy. Na wyraźnym, żółtym obszarze bez trudu odnajdziecie nasz Połaniec! Miasto leżało wtedy przy samej granicy z innym rodzajem włości, na ważnym szlaku wodnym.

Zwróćcie uwagę na prawy dolny róg mapy. Widzicie tam duży, rzeczny statek? Jest to prawdopodobnie szkuta, którą dawniej spławiano towary Wisłą. Co w tym niezwykłego? Kartograf wpadł na genialny pomysł. Legenda mapy jest zapisana prosto na rozwiniętym żaglu tego statku. Tytuł legendy, zapisany na żaglu statku, brzmi „CHARACTERVM EXPLICATIO”, co po łacinie oznacza „Wyjaśnienie znaków”. Obok łodzi widać ułożone worki i beczki z towarami oraz budynki na brzegu. Ten mały obrazek przypomina nam, jak ważnym szlakiem handlowym była wtedy Wisła.

Każdy kolor i linia ma na tej mapie precyzyjne znaczenie, określające rodzaj własności ziemi lub przebieg granic. “Linea Aurea” (Linia Złota) oznacza granicę województwa. “Color Flavus” (Kolor Żółty) reprezentuje „Bona Regalia”, czyli dobra królewskie. “Ruber” (Kolor Czerwony) reprezentuje „Bona Spiritualia”, czyli dobra kościelne (duchowne). “Ceruleus” (Wizualnie turkus) oznacza „Bona Terrestria”, czyli dobra ziemskie (szlacheckie).

Mapa używa również ikon, aby wskazać rodzaj osady. “Urbes Moenibus Cincta” to miasto otoczone murami (fortyfikowane). “Villa Sine Moenibus” to dwór bez murów (osada otwarta). “Pagi cum Templo” to wieś z kościołem (świątynią). “Pagi sine Templo” oznacza wieś bez kościoła.

Spójrzcie jeszcze na lewy górny róg, gdzie znajduje się bogato zdobiony tytuł, czyli tak zwany kartusz. Widzimy tam antyczne postacie i aniołki podtrzymujące globus oraz herby. W XVIII wieku mapy miały bowiem nie tylko uczyć geografii. Miały też zachwycać swoim wyglądem na ścianach pałaców.

Rok 1772, widniejący na mapie, to data podwójnie tragiczna. Właśnie wtedy, w wyniku I Rozbioru Polski, majestatyczna Wisła przestała być wewnętrzną rzeką Rzeczypospolitej. Stała się twardą granicą z austriackim zaborem. Skutkiem czego, z dnia na dzień Połaniec stał się miastem nadgranicznym. Dokładnie w tym samym roku zmarł twórca dzieła, Franciszek Czaki. Mapa pozostaje zatem pięknym zabytkiem oraz symbolicznym pożegnaniem z dawnym porządkiem.

Dla naszych sąsiadów zza Wisły (pozdrawiamy Mielec i okolice) pod tym linkiem zostawiamy mapkę dotyczącą ich terenu, również autorstwa Franciszka Czakiego.

Oryginał dokumentu źródłowego znajduje się w Bibliotheque de l’Arsenal, czyli Francuskiej Bibliotece Narodowej w Paryżu.