Połaniec na bogato zdobionej, pięknej mapie Polski i Śląska z 1630 roku

łumacząc na polski: “Ta nowa mapa Polski i Śląska Zygmuntowi Trzeciemu, z Bożej łaski królowi Polski, wielkiemu księciu Litwy, Rusi, Prus, Mazowsza, Żmudzi, Inflant, a także dziedzicznemu królowi Szwedów i Gotów jest ofiarowana, poświęcona i dedykowana”.

Skrót D. D. D. na końcu pochodzi od łacińskiej formuły dedykacyjnej Dat, Dicat, Dedicat (daje, poświęca, dedykuje / ofiarowuje, poświęca, dedykuje). Podobnie jak wiele innych map Polski z tamtego okresu, dzieło to stanowi modyfikację XVI-wiecznej mapy Gerarda Mercatora (1512-1594) „Polonia et Silesia”, a czerpie wzorce z atlasowej mapy naszego kraju autorstwa londyńskiego wydawcy, Johna Speeda (1552-1629).

Mapa ukazuje Polskę oraz Śląsk z początków XVII wieku. Została wydana w 1630 roku w Amsterdamie. Jej twórcą był Claes Janszoon Visscher (1587–1652), znany niderlandzki malarz, rysownik, rytownik, kartograf oraz wydawca. Mapę wygrawerował Abraham Goos (1614-1643). Ukazuje rozległe terytoria Rzeczypospolitej Obojga Narodów w czasie panowania króla Zygmunta III Wazy. Obejmuje wybrzeże Bałtyku aż po północne Węgry, rozciągając się od rzeki Odry na zachodzie po Litwę i Rosję na wschodzie.

Dlaczego ta mapa jest tak unikalna? Zwykle mapy pokazują tylko ukształtowanie terenu i kropki oznaczające miasta. Tutaj jest zupełnie inaczej. Dokument otoczony jest dekoracyjnym obramowaniem, tzw. bordiurą, na której umieszczono wizerunki królów Polski, panoramy miast oraz postacie męskie i kobiece w strojach z epoki. Możemy podziwiać, jak wyglądał ówczesny Kraków, Poznań, Gdańsk, Wrocław, Sandomierz czy Krosno. Visscher wydał to dzieło w szczytowym okresie holenderskiego złotego wieku kartografii, adaptując wcześniejsze modele geograficzne, by stworzyć niezależną i niezwykle dekoracyjną produkcję komercyjną. Zamiast ograniczać się jedynie do przedstawienia geografii, Visscher dołączył bogato zdobione bordiury typu carte-à-figures, aby przyciągnąć bogatych holenderskich kupców i kolekcjonerów zafascynowanych obyczajami i miastami Europy Wschodniej.

W rogach mapy twórca umieścił portrety czterech królów Polski. Znalazł się tam Zygmunt III Waza (1566-1632), Stefan Batory (1533-1586), Zygmunt II August (1520-1572) oraz Henryk Walezjusz (1551-1589). Z kolei na samym dole znajduje się lista aż czterdziestu dawnych władców Polski. Są tam wpisani nawet najstarsi, legendarni królowie. Co ciekawe Mieszko I znajduje się dopiero na 14 miejscu. Przed Mieszkiem umieszczono aż trzynastu legendarnych władców, takich jak Lech, Krak czy Wanda.

Bardzo spodobały się nam również boczne ramki tej mapy. Przedstawiają postaci w strojach z epoki. Dzięki nim możemy dokładnie zobaczyć, jak ubierał się wtedy polski szlachcic. Widzimy też piękne suknie mieszczanek. Twórca oddzielnie narysował mężatki i panny z Gdańska oraz ze Śląska. Na mapce na bocznych ramkach widzimy również herby Polski i Śląska.

Przyjrzyjmy się teraz z bliska mapce i oczywiście miejscu, które najbardziej nas interesuje. Chodzi oczywiście o Połaniec, który w tym przypadku autor zapisał na mapie jako Polaniecz. Brzmi bardzo znajomo, spotkaliśmy się już nie raz z taką nazwą. Obok niej widnieje mały, graficzny znak przypominający zarys kościoła z wieżą. Symbol potwierdza, że już w tamtych czasach byliśmy ważnym punktem na mapie całego regionu. Nasze miasto leży nad Wisłą wyraźnie opisaną jako Vistula flu.

Kierując się zgodnie z biegiem Wisły za Połańcem, trafiamy na Sandomierz (Sandomiria). Miasto zaznaczono mocnym, czerwonym kolorem. Nie bez powodu, ponieważ było w końcu stolicą dawnego województwa. Mamy nadzieję, że kiedyś znowu będziemy częścią województwa sandomierskiego. Wokół Połańca odnajdziemy wiele pobliskich miejscowości np. Osiek, zapisany bardzo ciekawie jako Ofyck. W dawnej typografii powszechnie używano tzw. długiego “s” (zapisywanego jako “ſ”), które wizualnie do złudzenia przypomina dzisiejsze “f”. Holenderski twórca zapisał tę miejscowość w rzeczywistości jako “Oſyck” (Osyck). Po drugiej stronie rzeki widać Mielecz (Mielec). Nieco wyżej i na zachód leży Schydlow (Szydłów) oraz Corczin (Nowy Korczyn).

Mapka jest jednym z naszych ulubionych dokumentów kartograficznych, który przenosi nas niemal o 400 lat. Widzimy wyraźnie, że siatka najważniejszych miejscowości w naszym regionie jest bardzo stara i w dużej mierze przetrwała w tym samym układzie aż do dziś. Zachęcamy do jej zobaczenia w najwyższej rozdzielczości.