Połaniec i okolica w pierwszej połowie XIX wieku. Analizujemy “Kartę Królestwa Polskiego” z 1843 roku

ie spodziewaliśmy się, że cykl dawnych map spotka się z tak pozytywnym odbiorem. Dzisiaj, na koniec dnia, chcielibyśmy podzielić się z Wami kolejnym ciekawym materiałem, tym razem szczegółową mapą z 1843 r. Jest to “Karta Królestwa Polskiego”. Skala tej mapy to 1:126 000.

Kartografowie nazywają takie rosyjskie opracowania „trzywiorstówkami”. Nazwa wzięła się stąd, że w zaledwie jednym calu na papierze ukryto trzy wiorsty. Wiorsta to dawna miara odległości odpowiadają mniej więcej 1 km. Zatem każdy cal mapy to w rzeczywistości nieco ponad 3 kilometry naszego lokalnego krajobrazu.

Początkowo w 1822 r. prace nad nią prowadziło Kwatermistrzostwo Generalne Wojska Polskiego na czele z generałem Ignacym Prądzyńskim (1792-1850). Niestety, po upadku powstania listopadowego w 1831 roku projekt przejęli Rosjanie. Dokończył go Oddział Korpusu Topografów armii rosyjskiej. Arkusz, na którym znajduje się nasze miasto, zatytułowano “Szydłów”. Mapa zachwyca swoją precyzją. Została zeskanowana w wysokiej rozdzielczości 600 dpi. Na jej oryginalnej karcie tytułowej widnieje dwugłowy orzeł Cesarstwa Rosyjskiego, co było standardem po włączeniu tych ziem w struktury zaborcze.

Co oznaczają poszczególne elementy mapy spoglądając na nasz Połaniec? Zacznijmy od symbolu Krzyża. W centralnej części miasteczka wyraźnie widać znak krzyża umieszczonego na niewielkim obrysie budynku. Oznacza on kościół murowany lub drewniany. W tym przypadku jest to historyczny kościół parafialny pw. św. Marcina Biskupa jeszcze w wersji drewnianej. Na wschód od centrum, wzdłuż drogi prowadzącej w stronę miejscowości Łęg i Zawada, można dostrzec dodatkowy, niewielki krzyżyk. Jest to cmentarz przy ul. Osieckiej, który powstał zaledwie 6 lat przed stworzeniem niniejszej mapy, w 1837 r. Ówczesne wymogi sanitarne zaborców wymuszały przenoszenie cmentarzy poza centra miast.

Zwarte, czarne bloki w postaci prostokątów i kwadratów to zabudowa, czyli zwarta tkanka miejska. Kartograf nie rysował tu każdego domu z osobna, lecz zaczernił obszary gęsto zabudowane. Wyraźnie widać zarys połanieckiego rynku oraz odchodzące od niego ulice, co potwierdza miejski charakter osady, w przeciwieństwie do luźnych kropek i kresek oznaczających wiejskie chałupy, np. w Zrębinie czy Rybitwach.

Drobne, gęste i ułożone obok siebie kreseczki otaczające miasto od strony południowej i wschodniej (okolice napisów Podskale i Winnica) to sposób przedstawiania rzeźby terenu. Im gęstsze i grubsze kreski, tym bardziej strome zbocze. Wskazują one na wyraźne skarpy i wzniesienia opadające ku dolinie Wisły. Linie ciągłe i przerywane oznaczają układ komunikacyjny. Grubsze podwójne linie wybiegające z centrum Połańca to główne trakty i gościńce np. w stronę Krakowa lub Sandomierza, natomiast cieńsze i przerywane linie to drogi lokalne i polne.

Nie sposób nie zauważyć również wielu ciekawych obiektów w okolicach Połańca np. Składu Soli przy Zawadzie nad Wisłą, Folwarku Daszyn czy Papierni w Rudnikach.

Z pewnością zastanawiacie się, jak wyglądało życie w naszym mieście, gdy rysowano tę mapę? A więc w 1843 roku Połaniec przeżywał dość trudny i spokojny okres. Dawna świetność królewskiego miasta dawno już minęła. Polska nie istniała na mapach Europy, a nasz region znajdował się pod zaborem rosyjskim. Już wcześniej Połaniec spadł do roli miasteczka rolniczego, które niewiele różniło się od zwykłej wsi. W latach 1835-1836 dawne dobra królewskie, czyli folwark połaniecki oraz wsie Brzozowa i Zdzieci, stały się częścią donacji cara Mikołaja I. Majątki te weszły w skład tak zwanego majoratu, obejmującego klucz osiecki. Ziemie te stały się własnością wysokich rangą dygnitarzy carskich o nazwiskach Pogodin i Petrow. Posiadłości pozostały w ich rękach przez wiele dziesięcioleci, aż do wybuchu I wojny światowej w 1914 roku.

Nasi przodkowie żyli w cieniu rosyjskiego zaborcy. Uprawiali ziemię i starali się po prostu przetrwać. Wspaniałe dni wielkiego handlu na rzece Wiśle i tłumnych jarmarków były już tylko wspomnieniem. Mimo to, miasteczko i okoliczne wsie żyły swoim powolnym, niezmiennym rytmem, który wspaniale uchwycono na starym papierze.

Tradycyjnie całą mapę w dużej rozdzielczości zobaczycie po kliknięciu na poniższy link. Po otwarciu mapy w przeglądarce polecamy użycie rolki myszki i przytrzymania przycisku Ctrl, w celu przybliżania i oddalania mapy. Połaniec znajduje się w prawym dolnym rogu mapy.