Król Zygmunt Stary w obronie mieszczanina z Połańca. Tajemnice królewskiego dokumentu z 1523 roku

cyfrowych archiwach instytucji zajmujących się archiwizacją i digitalizacją źródeł historycznych kryją się dokumenty, które rzucają nowe światło na przeszłość naszych małych ojczyzn. Jeden z takich niezwykłych artefaktów, królewski dokument z 7 kwietnia 1523 roku, dowodzi, że sprawy Połańca i jego mieszkańców nie po raz pierwszy leżały na sercu samemu królowi Zygmuntowi I Staremu. Ten liczący ponad 500 lat dokument jest opowieścią o długu, prawie i królewskiej interwencji w obronie zwykłego człowieka. 

Dokument został spisany staranną łaciną. Jest oficjalnym mandatem wydanym w Krakowie przez kancelarię króla Zygmunta I Starego (1467-1548). Adresatami są władze miasta Krakowa w osobach burmistrza, rajców i ławników. Sprawa, którą porusza, dotyczy jednak bezpośrednio mieszkańca Połańca, niejakiego Jana Chrapka. Poniżej znajduje się treść królewskiego dokumentu z 1523 roku, przetłumaczona z języka łacińskiego na język polski:

Zygmunt, z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski itd., a także pan dziedziczny Gotów i Wandalów itd.

Szanownym i sławnym Burmistrzowi z Rajcami i Ławnikami miasta naszego Krakowa, naszym nam miłym, przesyłamy naszą królewską łaskę. Stawił się przed nami sławny Jan Chrapek, mieszczanin z Połańca, i w podanej nam suplikacji prosił, abyśmy wobec faktu, iż winien jest sławnemu Maciejowi Malinowskiemu, mieszczaninowi, oraz Janowi Czakonowi, kwotę trzystu dwudziestu florenów i dwudziestu dwóch i pół grosza jako główny dług, z którego to długu spłacił już siedemdziesiąt florenów, a na pozostałe dwieście pięćdziesiąt florenów i dwadzieścia dwa i pół grosza uzyskał odroczenie spłaty, raczyli interweniować.

Jednakże wspomniani wierzyciele, z powodu innej obligacji na rzecz sławnego Grzegorza zwanego Genzman i Andrzeja Oraczewskiego, zawartej na kwotę siedemdziesięciu dwóch grzywien, zajęli i przejęli cały jego majątek. Dlatego też pokornie prosił, abyśmy łaskawie nakazali zwolnienie jego majątku, fortuny i dóbr z tego zajęcia, aby mógł on majątek spokojnie pozostawi przy nim i aby w międzyczasie mógł on zaspokoić swoich wierzycieli.

Dlatego nakazujemy wam łaskawie, abyście po pierwsze, na pewien czas i okres, pozwolili mu na posiadanie tegoż majątku, a także abyście nie pozwolili, by wspomniani wierzyciele go niepokoili lub by był on nękany przez okręgi sądowe, zanim nie zaspokoi on swoich wierzycieli w sposób bardziej dogodny. Dla naszej bowiem łaski i jego dobra chętnie to uczynimy.

Dano w Krakowie, dnia 7 kwietnia Roku Pańskiego 1523. Roku naszego panowania w Polsce dwudziestego siódmego, w Szwecji zaś pierwszego.

Zygmunt, Król.

— Zygmunt, Król.

Jak czytamy w powyższym tekście, połaniecki mieszczanin był dłużnikiem dwóch krakowskich obywateli, Macieja Malinowskiego i Jana Czakona. Jego dług wynosił pokaźną na owe czasy sumę 320 florenów i 22,5 grosza. Choć Chrapek spłacił już część zobowiązania (70 florenów) i uzyskał odroczenie spłaty reszty, jego sytuacja finansowa uległa dramatycznemu pogorszeniu. Inni wierzyciele zajęli bowiem cały jego majątek, co groziło mu całkowitą ruiną. Zdesperowany postanowił szukać pomocy u najwyższej instancji w królestwie – u samego monarchy. Złożył na jego ręce suplikas, czyli formalną prośbę o interwencję. Ku naszemu zaskoczeniu, król nie zignorował prośby mieszczanina z prowincjonalnego miasta.

Zygmunt Stary, władca znany ze swojej dbałości o finanse i stabilność państwa, postanowił osobiście zainterweniować. W wydanym mandacie nakazuje władzom Krakowa, aby dopilnowały zwolnienia majątku Jana Chrapka z zajęcia. Król zarządził swoisty okres ochronny, podczas którego wierzyciele nie mogli nękać połanieckiego dłużnika, dając mu tym samym czas na spokojne uregulowanie swoich zobowiązań. Monarcha uzasadnia swoją decyzję słowami: “Dla naszej bowiem łaski i jego dobra, chętnie to uczynimy”.

Dzięki uprzejmości Archiwum Narodowego w Krakowie uzyskaliśmy możliwość zapoznania się z oryginalnym dokumentem z 1523 roku. A co za tym idzie niezwykle cenny wgląd w realia życia w Polsce epoki Jagiellonów. Ówczesny system prawny, choć surowy, posiadał mechanizmy pozwalające na szukanie sprawiedliwości nawet w starciu z potężniejszymi wierzycielami. Monarcha nie był postacią odległą, a jego kancelaria zajmowała się sprawami zwykłych poddanych, nawet tych z odległego Połańca.

Trasa z Krakowa do Sandomierza była chętnie wybierana przez polskich królów. Szczególnym sentymentem darzył ją Zygmunt Stary, który w latach swojego panowania upodobał sobie dwór w Połańcu. Monarcha wielokrotnie gościł w nim zarówno sam, jak i z małżonką, królową Boną. Zapiski historyczne potwierdzają jego pobyt w Połańcu w następujących terminach: 6-7 maja 1508 r., 6-7 listopada 1518 r., 29 sierpnia 1519 r., 31 grudnia 1522 r., 6 sierpnia 1539 r. oraz 15-16 czerwca 1542 r. Dla Połańca król Zygmunt Stary m.in. ustanowił dzień targowy w każdy poniedziałek i trzy jarmarki w roku. Jarmarki odbywały się: na Zielone Świątki, na św. Małgorzatę 13 VII i na św. Katarzynę 25 listopada. Znany jest również fakt nadania Połańcowi cła mostowego w 1546 roku, a także oddanie sądownictwa z powrotem miastu z prawem odwołania się do sądu królewskiego.

Dokument z 1523 roku jest dla mieszkańców ziemi połanieckiej, faktycznym dowodem na historyczne znaczenie naszego miasta i jego wielowiekowe związki z centrum politycznym Królestwa Polskiego. Archiwa polskie wciąż kryją wiele tajemnic, a historia Połańca jest bogatsza, niż mogłoby się wielu wydawać. Każdy taki odnaleziony fragment historii to kolejny element budujący naszą wspólną, lokalną dumę.