Kościół św. Katarzyny na mapie granicznej z 1776 roku. Dlaczego cesarscy kartografowie nazwali kościół na Winnej Górze kaplicą?

esteśmy zaledwie 4 lata po I rozbiorze Polski (1772 r.). Wisła stała się wtedy rzeką graniczną oddzielającą to, co zostało z Rzeczypospolitej, od nowej prowincji imperium Habsburgów tj. Królestwa Galicji i Lodomerii. Mimo iż rozbiór był w 1772 r., to dokładne, żmudne wytyczanie granic w terenie i na mapach zajęło kartografom kilka lat. Mapa jest efektem Konwencji Warszawskiej z 9 lutego 1776 r., która ostatecznie zatwierdziła przebieg tej granicy.

Karta informacyjna potwierdza, że skany pochodzą z Archiwum Narodowego w Krakowie, z niezwykle cennej kolekcji znanej jako „Teki Antoniego Schneidera”. Antoni Schneider (1825–1880) był niesamowitym pasjonatem, galicyjskim encyklopedystą i zbieraczem. Przez całe życie wędrował i gromadził dokumenty, mapy i ryciny, ratując wiele z nich przed zniszczeniem. Dzięki niemu ten bezcenny plan przetrwał do dziś i możemy go wspólnie podziwiać.

Oczywiście to, co nas najbardziej zainteresowało to dolina rzeki Wisły w okolicach Połańca. I tak, na lewym brzegu (północnym, czyli polskim) widnieje wyraźny napis „S. Catharina Cap.” (Kaplica św. Katarzyny) oraz rysunek wzniesienia. To słynna Winna Góra w Połańcu. W XVIII wieku na wzgórzu znajdowała się drewniana kaplica pod wezwaniem św. Katarzyny. Fakt, że kartografowie nanieśli ją na mapę graniczną z taką dokładnością, świadczy o tym, że była ważnym, widocznym z daleka punktem orientacyjnym, tzw. punktem triangulacyjnym lub nawigacyjnym na rzece.

Dlaczego kaplica nie kościół? Przez wieki to właśnie na Winnej Górze znajdował się główny kościół dla grodu i okolic. Tradycja wiąże jego pierwotne powstanie nawet z rokiem 1000. Kiedy w 1350 roku król Kazimierz Wielki (1333–1370) przeniósł Połaniec na nowe miejsce w dolinę rzeki Czarnej, świątynia na Winnej Górze straciła swoje główne, parafialne znaczenie. Centrum życia mieszkańców przeniosło się w okolice dzisiejszego rynku. Wraz z upływem czasu i rozwojem nowej lokacji, dawny drewniany kościół zaczął pełnić funkcję poboczną i był użytkowany oficjalnie właśnie jako kaplica.

Kiedy austriaccy inżynierowie wytyczali nową granicę na Wiśle i rysowali tę mapę, budynek od setek lat funkcjonował już w tej zredukowanej roli. Mapa ukazuje więc stan prawno-sakralny z tamtego momentu, gdy Austriacy nanieśli na nią kaplicę św. Katarzyny. Zaledwie 10 lat po sporządzeniu tej mapy, w 1786 roku, zrujnowany już budynek dawnego pierwszego kościoła został ostatecznie rozebrany.

Poniżej Połańca, po drugiej (austriackiej) stronie Wisły widzimy ujście rzeki Wisłoki. Można z łatwością odczytać nazwy okolicznych miejscowości, które istnieją do dziś. Widać też niesamowicie oddane szczegóły koryta rzeki: łachy piasku, wyspy (kępy) i starorzecza, co pokazuje, jak dzika i nieuregulowana była wtedy Wisła.

MATERIAŁ POWIĄZANY: