Holenderski ślad w naszej historii. Połaniec na słynnej mapie sprzed 400 lat

kazuje się, że ta niezwykła mapa kryje pewien wielki sekret. Otóż słynny flamandzki kartograf, Gerard Mercator (1512–1594), stworzył jej pierwszą wersję znacznie wcześniej, bo już w 1585 roku. Dopiero po jego śmierci wyryte, miedziane płyty kupił wydawca Jodocus Hondius (1563-1612), który wydrukował mapę w Amsterdamie w 1619 roku.

Włożył ją do swojego ogromnego atlasu. Dzieło okazało się prawdziwym hitem w ówczesnej Europie. Sam Gerard Mercator to postać niezwykle fascynująca i warto poświęcić mu chwilę. Mercator zrewolucjonizował żeglarstwo. Wymyślił taki sposób rysowania map, że marynarze wreszcie mogli wyznaczać kurs zwykłą linijką (odwzorowanie Merkatora). Pewnie nie wiedzieliście, ale to właśnie jemu zawdzięczamy słowo “atlas”. Na okładce swojego wielkiego zbioru map umieścił mitologicznego króla Atlasa i ta nazwa przyjęła się na zawsze. Mercator był też mistrzem kaligrafii. Jako pierwszy zaczął używać na mapach pochyłej, wyraźnej kursywy (italic), aby nazwy miast i rzek były po prostu czytelniejsze. Jego życie to jednak nie tylko rysowanie, ale i prawdziwy dramat. W 1544 roku trafił do mrocznego lochu oskarżony o herezję. Groziło mu spalenie na stosie, a przed śmiercią uratowała go tylko pomoc wpływowych przyjaciół.

Wróćmy jednak do naszego dokumentu. Samą mapę wykonano specjalną techniką. Jest to miedzioryt o wymiarach 34,5 x 46,5 cm. Oznacza to, że cały ten skomplikowany wzór mistrz rytownictwa wyciął najpierw cierpliwie w miedzianej płytce. Mapa ma też określoną skalę, wynoszącą około 1:1 500 000. Na dole znajdziemy dawną podziałkę liniową. Odległości mierzono wtedy w starych milach niemieckich. Jedna taka mila (tzw. mila geograficzna) wynosiła około 7,4-7,5 kilometra. Przyjrzyjcie się krawędziom ryciny. Zauważycie tam łacińskie nazwy stron świata. Północ to Septentrio, wschód -Oriens, południe – Meridies, a zachód opisano jako Occidens. Kiedyś tak właśnie orientowano się w przestrzeni.

Mapa pokazuje dawną Polskę i Śląsk. Ma w sobie mnóstwo uroku. Zwróćcie uwagę na proste detale. Góry narysowano tu jako małe kopczyki. Lasy to po prostu urocze grupki drzew. W lewym dolnym rogu znajduje się bardzo ładny rysunek. Widzimy tam dwa ptaki i wazon z bukietem kwiatów. W środku tego zdobienia kryje się tytuł mapy. Na odwrocie mapy znajduje się też stary, francuski tekst z opisem naszego kraju.

Pod kartuszem znajduje się tytuł “Per Gerardum Mercatorem Cum priuilegio”, czyli “Przez Gerarda Merkatora, z przywilejem”. Zapis ten pełnił funkcję dawnej stopki redakcyjnej. Stanowił też wczesną formę ochrony praw autorskich. Oznaczał, że twórca otrzymał oficjalny “przywilej” zazwyczaj wydany przez władcę państwowego, który dawał mu wyłączne prawo do drukowania i sprzedawania danego dzieła przez określony czas. Zabezpieczało to autora przed nielegalnym kopiowaniem i rozpowszechnianiem jego kosztownej pracy przez konkurencję.

Teraz przejdźmy do najważniejszego. Na takich dokumentach zawsze szukamy naszego regionu. Połaniec (Polaniecz) oczywiście jest tam obecny nad Wisłą. Rzeka była wtedy najważniejszą drogą handlową. Naturalny kierunek spławu, niosący towary z Krakowa do Połańca, a następnie dalej w stronę portu w Gdańsku, sprawiał, że transportowano tędy potężne ilości zboża, soli i drewna z całego regionu sandomierskiego. Właśnie dlatego sławni twórcy map z Europy musieli go zaznaczyć. Byliśmy ważnym punktem na mapie dawnego świata. Wiedzieli o nas nawet w Holandii.