Gmina Połaniec w obliczu powodzi stulecia z 1934 roku

istoria Polski, naznaczona licznymi wyzwaniami, wielokrotnie konfrontowała jej mieszkańców z potęgą żywiołów. Powodzie, choć nieodłącznie wpisane w krajobraz nadrzecznych dolin, rzadko kiedy przybierały skalę, która na trwałe zapisała się w pamięci narodowej. Takim wydarzeniem była ez wątpienia powódź z lipca 1934 roku, określana mianem „powodzi stulecia”. Ówczesna prasa alarmowała, że był to największy kataklizm hydrologiczny na ziemiach polskich od 120 lat, a jego biblijne rozmiary sprawiły, że rok 1934 zyskał przydomek „Roku Noego”. To określenie nie było jedynie trafnym opisem skali zjawiska, lecz stało się symbolem trwałego wpływu na zbiorową świadomość, ustanawiając punkt odniesienia dla przyszłych klęsk żywiołowych i kształtując politykę zarządzania wodą na dziesięciolecia.

Żywioł ten szczególnie dotknął południowe regiony kraju, zwłaszcza Małopolskę i obszary dzisiejszego Podkarpacia, pozostawiając za sobą niewyobrażalne zniszczenia i cierpienie. Wśród miejscowości, które najbardziej doświadczyły dramatu wielkiej wody, znalazł się Połaniec. Położony u zbiegu Wisły i Czarnej wraz z okolicznymi wsiami, stał się świadkiem i ofiarą bezlitosnej siły natury. Deszcz, padający nieustannie od kilku dni, wydawał się początkowo jedynie uciążliwością, by wkrótce przekształcić się w zwiastun potopu, który na zawsze zmienił oblicze Połańca. Mieszkańcy Połańca, zaledwie rok wcześniej podejmujący ambitne wysiłki w budowie wałów przeciwpowodziowych, mieli wkrótce przekonać się, że nawet największe lokalne przygotowania mogą okazać się niewystarczające w obliczu katastrofy o niespotykanej dotąd sile. Niniejszy artykuł poświęcony jest właśnie tym dramatycznym dniom, które zdarzyły się w lipcu 1934 r.

Geneza katastrofy

Katastrofalna powódź z 1934 roku nie była wynikiem typowych letnich nawałnic, lecz zbiegu wyjątkowo niekorzystnych warunków meteorologicznych, które stworzyły warunki do „idealnej burzy”. W połowie lipca 1934 roku doszło do zderzenia dwóch frontów atmosferycznych nad Polską. Kluczową rolę odegrał niż, który 13 lipca uformował się nad Zatoką Genueńską. Masy powietrza, nabierając wilgoci, przemieściły się następnie nad obszar dzisiejszej zachodniej Ukrainy, gdzie zostały zablokowane na kilkadziesiąt godzin przez wyż skandynawsko-rosyjski. To doprowadziło do długotrwałych i ekstremalnie intensywnych opadów deszczu, które przeszły wszelkie dotychczasowe doświadczenia.

Intensywne opady rozpoczęły się w Małopolsce około 11 lipca, nasilając się z każdym kolejnym dniem aż do 18 lipca. W dniach od 13 do 17 lipca regiony położone wzdłuż dorzecza górnej Wisły odnotowywały dobowe sumy opadów przekraczające 50 milimetrów. Apogeum nastąpiło w poniedziałek, 16 lipca. Tego dnia na Hali Gąsienicowej w Tatrach spadło rekordowe 255 milimetrów deszczu, co do dzisiaj stanowi niepobity rekord dobowych opadów w Polsce. Na niektórych stacjach pomiarowych w dorzeczu Skawy, Raby i Dunajca zanotowano w ciągu 24 godzin sumy opadów przekraczające 200 mm, a na 17 stacjach od 150 do 200 mm wody.

Ziemia, nasycona do granic możliwości, nie była w stanie przyjąć tak ogromnych ilości wody, co doprowadziło do gwałtownego i dramatycznego wezbrania rzek. Dunajec, Raba, Poprad, Wisłoka i San, wraz ze swoimi dopływami, wystąpiły z koryt, niosąc ze sobą niewyobrażalną falę powodziową. W górnym Dunajcu, na wysokości przełomu przez Pieniny, poziom wody podniósł się o zdumiewające 10-12 metrów. Ta potężna fala zaczęła przemieszczać się na północ, zwiastując kataklizm o zasięgu ogólnokrajowym. Fakt, że powódź dotknęła jeden z najbardziej zapóźnionych gospodarczo i najbiedniejszych terenów Polski, w połączeniu z dramatycznym brakiem zbiorników retencyjnych, sprawił, że wezbrana fala nie mogła ulec spłaszczeniu ani osłabieniu. To właśnie ta systemowa podatność regionu, wynikająca z połączenia naturalnej intensywności opadów z niedostateczną infrastrukturą, przyczyniła się do olbrzymich strat, przekształcając zjawisko meteorologiczne w humanitarną i gospodarczą katastrofę.

Polska pod wodą

Fala powodziowa, która uformowała się w Małopolsce, z niezwykłą szybkością rozprzestrzeniała się w dół rzek, obejmując kolejne regiony Polski. Do 22 lipca dotarła do Warszawy, podnosząc poziom Wisły o ponad 5,5 metra. Jednakże, dzięki temu, że rzeka na kilkusetkilometrowym odcinku do stolicy rozlewała się przez popękane wały, Warszawa doznała znacznie mniejszych szkód w porównaniu z południem kraju.

Całkowity zasięg kataklizmu był porażający. Powódź objęła obszar od 1260 do 2000 kilometrów kwadratowych, co stanowiło około 2% powierzchni Polski. Dotknęła łącznie 23 powiaty. Pod wodą znalazły się niezliczone wsie oraz większe miasta, w tym Zakopane, Nowy Sącz, Nowy Targ, Rzeszów, Tarnów, Mielec, Skawina, Dobczyce, Krościenko, Kowary, Wleń, Cieplice, Sobieszów, Prudnik, Głuchołazy, Wodzisław Śląski, Racibórz, Nowy Dwór, Koło, Konin i Poznań.  

Statystyki zniszczeń ogólnopolskich rysują obraz tragedii. Oficjalna liczba ofiar śmiertelnych wyniosła 55 osób. Niemniej jednak ówczesna prasa donosiła o znacznie większej liczbie, szacując ją na ponad 100, z czego około 50 osób miało utonąć tylko w Nowym Sączu i jego okolicach. Ta rozbieżność między początkowymi doniesieniami prasowymi a późniejszymi oficjalnymi danymi świadczy o chaosie i trudnościach w precyzyjnym oszacowaniu skali tragedii w jej bezpośrednim następstwie. Dramatyczne relacje o „kołyskach niesionych przez wodę” i tonących mieszkańcach oraz ratownikach, które pojawiały się na łamach gazet, oddawały emocjonalny wymiar kataklizmu, który w początkowej fazie mógł prowadzić do zawyżonych szacunków.

Oprócz ofiar ludzkich powódź spowodowała olbrzymie straty materialne. Ponad 22 tysiące budynków zostało uszkodzonych lub zniszczonych. Żywioł zerwał 167 kilometrów dróg i od 78 do 80 mostów. Szczególnie dotkliwe straty poniosło rolnictwo, gdyż powódź uderzyła w samym środku żniw, zalewając pola uprawne, łąki i pastwiska. W Wielkopolsce utonęło 2 tysiące zwierząt gospodarskich, a około 50 tysięcy hektarów użytków rolnych i 50-70 tysięcy hektarów łąk i pastwisk znalazło się pod wodą. Całkowite straty gospodarcze oszacowano na 60,3 miliona przedwojennych złotych, co w przeliczeniu na dzisiejszą wartość pieniądza stanowiłoby ponad miliard złotych. Ta kwota, stanowiąca znaczną część ówczesnego budżetu państwa, podkreślała nie tylko fizyczne zniszczenia, ale i głęboki cios ekonomiczny, który przekształcił klęskę żywiołową w długotrwały kryzys społeczno-gospodarczy.  

Ówczesne dzienniki – „Ilustrowany Kuryer Codzienny” i „Nowy Czas” wypełnione były wstrząsającymi relacjami, opisującymi sceny walących się kamienic i ludzi tonących w odmętach. Tysiące ludzi zostało ewakuowanych, a wielu z nich straciło dach nad głową i środki do życia. Komunikacja w wielu miejscach została całkowicie przerwana, odcinając miasta od świata. W obliczu tak wszechogarniającej tragedii nawet drobne, pozytywne epizody zyskiwały na znaczeniu, jak choćby historia schwytania groźnego przestępcy Leopolda Stryny, którego drogi ucieczki zostały odcięte przez wielką wodę.

Połaniec w epicentrum żywiołu

Zaledwie rok przed kataklizmem, w 1933 roku, mieszkańcy Połańca podjęli się ambitnego zadania budowy wałów przeciwpowodziowych po lewej stronie rzeki Czarnej, od Rudnik aż do Zawady. Podobne działania miały miejsce na terenie Winnicy, gdzie równie zaciekle walczyło się z nieokiełznaną siłą natury. Te działania, będące świadectwem wcześniejszych doświadczeń z kaprysami natury i proaktywnej postawy społeczności, miały na celu zwiększenie bezpieczeństwa. Jednakże tragicznie, wysiłki te okazały się niewystarczające w obliczu niespotykanej siły powodzi z 1934 roku. W niektórych miejscach w okolicach Połańca woda po prostu przelewała się górą przez istniejące wały, co stanowiło dramatyczne potwierdzenie, że skala żywiołu przekroczyła wszelkie ówczesne możliwości inżynieryjne i ludzkie przygotowania.

W dniach od 13 do 17 lipca, regiony położone wzdłuż dorzecza górnej Wisły zostały dotknięte intensywnymi opadami deszczu, gdzie dobowe sumy opadów przekraczały 50 milimetrów. W Połańcu obawy mieszkańców rosły z godziny na godzinę. Początkowo, wiadomości o wylewających rzekach na południu kraju wydawały się odległe. Jednak z każdym kolejnym dniem, dramatyczne doniesienia stawały się coraz bardziej realne. Woda w Wiśle zaczęła podnosić się w zastraszającym tempie. Mieszkańcy Połańca, pamiętający mniejsze powodzie, początkowo próbowali zabezpieczać swoje dobytki. Nikt jednak nie spodziewał się skali nadchodzącej katastrofy.

Moment uderzenia powodzi w Połańcu nastąpił 14 lipca 1934 roku, kiedy to rzeki Wisła i Czarna opuściły swoje koryta, pogrążając nasze miasto i okoliczne wsie w potopie. Szczególnie dotkliwie Połaniec odczuł skutki „cofki” z Wisły, która spowodowała dramatyczny wzrost poziomu Czarnej. Fala powodziowa objęła rozległe obszary, w tym Rybitwy, Maśnik, Ruszczę, Przychody, Zrębin, Kamieniec, sam Połaniec, Łęg i Brzozową. Inne poważnie dotknięte wsie to Winnica, Ruszcza-Kępa i Budziska. W niektórych miejscach – w Maśniku i Ruszczy-Kępie, głębokość wody sięgała kilka metrów. Gmina Łubnice, sąsiadująca z Połańcem, została zalana w 60 procentach.

Skala lokalnych zniszczeń była katastrofalna. Z Winnej Góry widać było na drugim brzegu Wisły tylko czubki drzew, dachy budynków i gromadki ludzi na wale. Słychać było ludzkie nawoływania, wycie psów i ryki zwierząt. Wody zalały pola uprawne, domostwa, sady i część budynków gospodarczych. Zniszczenie plonów w okresie żniw oznaczało dla mieszkańców widmo głodu. Wiele mniejszych i większych przedsiębiorstw zostało zalanych, a część z nich nie była ubezpieczona, gdyż nikt nie spodziewał się tak potężnej wody. Dodatkowo „Kronika Gminy Połaniec” z 1934 roku odnotowała, że obszar ten, zwłaszcza sama osada, był już wcześniej podatny na choroby, takie jak gruźlica, ze względu na otaczające moczary, bagna i fatalne warunki mieszkaniowe. Powódź, niszcząc domy i zanieczyszczając środowisko, z pewnością spotęgowała te istniejące problemy zdrowotne i społeczne, uderzając w ludność, której około 90% utrzymywało się z rolnictwa i która już wcześniej znajdowała się w niezwykle trudnej sytuacji ekonomicznej. To nakładanie się klęski żywiołowej na wcześniejsze słabości społeczne i gospodarcze regionu pogłębiło dramatyzm sytuacji.

W tym miejscu warto wspomnieć, że w obliczu kataklizmu, niezłomną postawą wykazał się wójt Połańca, Wincenty Pławski (1882-1943). Okazał on bezinteresowną pomoc mieszkańcom, wykorzystując swój własny wóz do transportu chorych do oddalonego o 19 kilometrów szpitala w Staszowie. Jego działania stały się „światłem nadziei w ciemnościach zmagania z żywiołem”. Dokładne rejestry z 1934 roku wskazywały, że ludność gminy Połaniec sięgała 5605 osób, z czego 2818 mieszkało bezpośrednio w Połańcu. Chociaż szczegółowe, bezpośrednie wspomnienia mieszkańców Połańca z 1934 roku nie są mi znane, to „Kronika Gminy Połaniec 1934-1995” stanowi nieocenione świadectwo tych wydarzeń. Założona w samym roku powodzi, miała na celu dokumentowanie życia społeczno-samorządowego i religijnego, stając się narzędziem budowania lokalnej tożsamości.

W tym miejscu przywołam dwa oryginalne zapisy wydarzeń z czasów powodzi, zawarte w połanieckiej kronice:

Powódź terenów nadwiślańskich. W dniu 14 lipca 1934 roku wskutek wysokiego poziomu wody na rzece Wiśle, został przerwany nowowybudowany wał powodując zalew zasiewów i osiedli wsi Rybitwy, Maśnik, wieś i folwark Ruszcza i Przychody, gminy tutejszej. W tym samym czasie wiekli zbiór wody na rzece Czarnej, która nie jest obwałowana, wystąpił z brzegów rzeki zalewając obsiane grunta gromad: Zrębin, Kamieniec, Połaniec, Łęg i Brzozowa. Powódź na terenie gminy tutejszej nie objeła tylko jednej gromady Zdzieci. Klęska powodzi dotknęła w 100% zasiewy gromad Rybitwy, Maśnik, Zrębin, Kamieniec, Połaniec i Łęg, w 70% wieś i folwark Ruszcza oraz wieś Przychody i 30% wieś Brzozowa. Na terenie powodziańskim wsie Rybitwy i Maśnik ucierpiały również budynki gospodarcze, gdzie w 2-ch wypadkach zostały zniszczone w 80%, w pozostałych od 10% do 40%. Drzewa owocowe na terenach nadwiślańskich dotkniętych powodzią prawie całkowicie wymarły. Miejscowa ludność twierdzi, że drzewom tym zaszkodziła woda górska. Z prawego brzegu Wisły wskutek niższego terenu i bardziej zagrożonego ewakuowano ludność w ilości 800 osób na teren osady Połaniec, którą zaopiekował się Gminny Komitet niesienia pomocy ofiarom powodzi w Połańcu, zorganizowany w dniu 21 lipca br. z inicjatywy Zarządu Gminnego. Na czele Komitetu stanał miejscowy proboszcz ks. Janowski Teodor. Spisano w dniu 21 sierpnia 1934 roku. Pieczęć okrągła o treści: Urząd Gminy Połaniec Pow. Sandomierski. Sekretarz Gminy wz. podpis nieczytelny. Wójt Pławski.

Bezzwrotna zapomoga dla gminy. Klęska powodziowa przyczyniła się do katastrofalnego stanu materialnego gminy, gdyż wszystkie podatki zostały umorzone. Na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb gospodarczych, w dniu 20 grudnia 1934 r. gmina tutejsza otrzymała z Komitetu Funduszu Zapomogowego bezzwrotną zapomogę w kwocie 1200 zł. Spisano w dniu 22 grudnia 1934 roku.

Odpowiedź na kataklizm

W obliczu niewyobrażalnej skali powodzi, akcja ratunkowa rozpoczęła się natychmiast, często w sposób spontaniczny i oddolny. Żołnierze, strażacy i różnorodne formacje ratownicze ruszyły na pomoc. W Połańcu i okolicach mieszkańcy, wspierani przez strażaków, podjęli heroiczny bój o utrzymanie wałów. Wykorzystywano wozy konne do transportu, używając dostępnych materiałów do tworzenia prowizorycznych zapór i umocnień. Ludzie „igrali z żywiołem”, próbując załatać wyrwy w wałach sypiąc na nie ziemię i darń. Ten początkowy etap reakcji na kataklizm charakteryzował się przede wszystkim solidarnością wspólnoty lokalnej i indywidualnym bohaterstwem, często wyprzedzającym zorganizowane działania państwowe, co było wynikiem przerwanej komunikacji i przytłaczającej skali wydarzeń. Pomimo oczywistego zagrożenia, wielu mieszkańców początkowo nie chciało opuszczać swoich domów, licząc na to, że poziom wody opadnie. Na zalane tereny skierowano wojsko i służby medyczne, sanitarne i weterynaryjne, które przeprowadzały akcje uświadamiające dotyczące odkażania terenu, studni i budynków.

Jednym z największych wyzwań była przerwana komunikacja. Linie kolejowe zostały zniszczone, a wiele miejscowości odciętych od świata. Dodatkowo, powódź spowodowała poważne zagrożenie epidemiologiczne. Studnie, z których czerpano wodę do bieżących potrzeb, zostały zanieczyszczone, a władze apelowały o picie wody wyłącznie po przegotowaniu. Fakt, że wodociąg w Połańcu uruchomiono dopiero w następnym roku, podkreślał brak nowoczesnej infrastruktury wodnej i wskazywał na długoterminowe problemy zdrowotne, które wykraczały poza bezpośrednie skutki zalania.

Piloci w służbie powodzianom

Podczas powodzi w 1934 r. do pomocy zaangażowane było lotnictwo. a pomoc ludziom przybyły samoloty, które zrzucały żywność ludziom oczekującym na wale przeciwpowodziowym. Poniżej znajduje się relacja jednego z lotników kapitana obserwatora Jana Kluzy opublikowana na łamach „Przeglądu Lotniczego” [1934, nr 8], który latał nad zalanymi terenami, w tym m.in. nad gminą Połaniec oraz zajmował się dostarczaniem żywności: – Całością pomocy lotnictwa kierował Dowódca 2 p. lotn. ppłk. Lewandowski, a intensywna działalność lotnictwa odbywała się głównie 18, 19 i 20 lipca b. r. W pomocy brały udział głównie eskadry liniowe i eskadra treningowa 2 p. lotn. Działające przeważnie wzdłuż Wisły, do toru kolejowego Dębica – Mielec. Pomoc polegała na rzucaniu poczty, żywności oraz rozpoznawaniu wzrastającego zalewu doliny Wisły. Wobec tego, że praca eskadr 2 p. lotn. obserwowałem tylko dorywczo na lotnisku w Krakowie, – przebieg pomocy lotniczej głównie opieram na drugiej grupie t. j. na czterech załogach kursu Challengowego (…) Ogólne wrażenia okropne. Począwszy od Niepołomic aż po Borzęcin, Tarnów, po przez Szczucin Mielec aż po Tarnobrzeg zalana dolina Wisły tworzyła olbrzymie jeziora, z którego wystają miasta i wsie i większe krzaki i częściowo zboże. Jezioro poprzecinane gdzieniegdzie wązkiemi wałami. Na wałach wystających 50-100 cm z wody zgromadzona ludność wraz ze swoim inwentarzem. Jedni umęczeni leżą, drudzy – siedzą zrozpaczeni. Nadlatujący samolot wszystkich stawia na nogi. Wyciągają ręce p chleb. Rzucanie worków na wąskie i kręte wały nawet z wysokości 5-10 metrów należy do ekwilibrystyki, a żaden z nas tego nie przewidział i nie nauczył się. Gdy nadlatywało się nad zalane wioski wyjeżdżali zeń na drzwiach i stawali w polu z dala od zabudowań i drzew czekając na zrzuconą im żywność. Po worek rzucony do wody włazili ludzie, a zanurzywszy się po pas szukali go nogami, a znalazłszy podnosili. W pobliżu Mielca, zalanego zupełnie, widziałem obrazek wyciskający łzy. W obrębie zamożnego gospodarstwa wiejskiego, ogrodzonego dużym płotem i obsadzonego włoskimi topolami pływa na drzwiach ojciec z dwojgiem dzieci. Woda sięga do połowy okien ich domu. Ojciec wyciągając ręce ku górze – woła pomocy. Rzucając worek 5 kg na niego – mogę zabić które z nich. Gdzie rzucić żywność, jak pomóc temu człowiekowi? Rzuciłem na dach, worek stoczył się do wody. Ojciec zdjął czapkę dziękując, po czem podpłynął swą łodzią i do płotu ją przywiązał i dopiero szukał w wodzie worka z żywnością (…) – czytamy w artykule.

Lekcje z powodzi stulecia

Powódź z 1934 roku pozostawiła po sobie ogromne, długoterminowe konsekwencje gospodarcze i społeczne. Tysiące osób znalazło się bez dachu nad głową i środków do życia, zwłaszcza że wielka woda przyszła w okresie żniw, niszcząc plony i pozbawiając rolników podstawy utrzymania. Dla Połańca, gdzie około 90% ludności utrzymywało się z rolnictwa, zniszczenie pól i budynków gospodarczych oznaczało bezpośrednie widmo głodu i długotrwałe trudności ekonomiczne. Całkowite straty, szacowane na 60,3 miliona przedwojennych złotych, były kwotą ogromną, stanowiącą znaczną część ówczesnego budżetu państwa.

W celu złagodzenia skutków kataklizmu, poszkodowanym rolnikom umorzono podatki, a gmina otrzymała dofinansowanie z funduszu zapomogowego. Jednakże, prawdziwym dziedzictwem powodzi było uświadomienie sobie przez Polskę skali zaniedbań w gospodarce wodnej. Kataklizm był szokiem, który dobitnie ukazał dramatyczny brak zbiorników retencyjnych, które mogłyby spłaszczyć i osłabić falę powodziową. W konsekwencji podjęto ważne decyzje o budowie zapór na Dunajcu, co doprowadziło do powstania jezior zalewowych, takich jak Rożnów, a później Czchów. Projekty, zainicjowane bezpośrednio po tragedii, stanowiły fundamentalną zmianę w podejściu do ochrony przeciwpowodziowej, przechodząc od reaktywnego zarządzania kryzysowego do proaktywnego planowania infrastrukturalnego. Zaczęto również dostrzegać potrzebę modernizacji i budowy około 1300 km nowych obwałowań.

Powódź stulecia z 1934 roku była wydarzeniem przełomowym w historii Polski, które na trwałe wpłynęło na świadomość społeczną i kierunek rozwoju kraju. Była to tragedia o bezprecedensowej skali, która zmusiła państwo i społeczeństwo do refleksji nad zaniedbaniami w gospodarce wodnej i podjęcia strategicznych decyzji, takich jak budowa zbiorników retencyjnych, mających na celu zapobieganie podobnym kataklizmom w przyszłości. Lekcje wyciągnięte w konsekwencji stały się fundamentem dla nowoczesnego zarządzania ryzykiem powodziowym w Polsce. Dla Połańca i okolic powódź z 1934 roku była dramatycznym sprawdzianem wytrzymałości. Pomimo wcześniejszych wysiłków w budowie wałów, skala żywiołu przerosła wszelkie lokalne przygotowania, ujawniając głębokie luki w infrastrukturze i obnażając istniejące wcześniej słabości społeczno-gospodarcze regionu.

Długoterminowe konsekwencje dla naszej gminy były odczuwalne przez wiele lat, wpływając na rozwój społeczny i ekonomiczny. Z jednej strony, powódź doprowadziła do znacznego zahamowania rozwoju gospodarczego. Zniszczenia w rolnictwie i rzemiośle wymagały lat pracy, aby przywrócić przedpowodziowy poziom produkcji. Wiele rodzin musiało zaczynać od zera, co wiązało się z trudnościami finansowymi i społecznymi. Migracja części mieszkańców w poszukiwaniu lepszych warunków życia również była jednym z następstw. Z drugiej strony, katastrofa ta stała się również katalizatorem zmian. Uświadomiła władzom i mieszkańcom potrzebę lepszego zabezpieczenia przeciwpowodziowego. Po powodzi w Połańcu i okolicach podjęto intensywne prace nad wzmocnieniem i rozbudową wałów przeciwpowodziowych, co miało na celu ochronę przed podobnymi zagrożeniami w przyszłości. Zwiększono również świadomość społeczną na temat ryzyka powodziowego i konieczności przygotowania się na wypadek kolejnych zagrożeń.