655. rocznica śmierci Kazimierza III Wielkiego (1310-1370). Co Połaniec zawdzięcza ostatniemu z dynastii Piastów?

anowanie Kazimierza Wielkiego charakteryzowało się świadomym wspieraniem miast, budową zamków i rozwojem infrastruktury, co miało na celu umocnienie domeny królewskiej i zapewnienie maksymalnych dochodów dla skarbu państwa. Te długofalowe ambicje monarchy zostały wystawione na próbę w połowie XIV wieku przez lokalny kataklizm w Połańcu. Potężna powódź, która nawiedziła nasze miasto w 1350 roku, wymusiła na królu podjęcie decyzji o natychmiastowej i strategicznej interwencji urbanistycznej, która na trwałe zdefiniowała jego przyszłe losy.   

Niniejszy artykuł ma za zadanie przeanalizować rolę Kazimierza Wielkiego w historii Połańca, skupiając się na wydarzeniach wokół roku 1350. Udowodniona zostanie teza, że choć Połaniec posiadał prawa miejskie już wcześniej (od 1264 r. nadane przez Bolesława Wstydliwego), to dopiero strategiczna relokacja dokonana przez Kazimierza Wielkiego po powodzi stała się aktem architektury państwowej. Nowe ulokowanie, skorygowane i umieszczone na strategicznej osi komunikacyjnej Małopolski, uczyniło Połaniec trwałym, integralnym elementem scentralizowanej monarchii, której fundamenty Król budował na przekór dynastycznym zawirowaniom. Miłej lektury.

Sylwetka ostatniego Piasta  

Kazimierz III Wielki urodził się 30 kwietnia 1310 roku w Kowalu, jako najmłodszy syn Władysława Łokietka i Jadwigi Bolesławówny (Kaliskiej). Został koronowany na króla Polski 25 kwietnia 1333 roku. Był monarchą głęboko świadomym konieczności modernizacji państwa po okresie rozbicia dzielnicowego. Jego panowanie skupiało się na reformach prawnych, administracyjnych i gospodarczych, co pozwoliło mu na skuteczną konsolidację ziem. Niestety zakończyło się tragicznym i dość prozaicznym wypadkiem. 

Monarcha zmarł 5 listopada 1370 roku w wyniku urazu odniesionego podczas polowania na jelenia – upadku z konia, który spowodował złamanie nogi i wdało się zakażenie. Według historyków (m.in. prof. F. Kiryka), ostatnia podróż króla z myśliwskiego zameczku w Przedborzu nad Pilicą na Wawel, gdy był już ciężko chory, musiała prowadzić przez Sandomierszczyznę, co oznacza, że mijał Połaniec i Osiek, miasta leżące na kluczowej dla niego trasie królewskiej. Okoliczności jego śmierci, pomimo jego potęgi, paradoksalnie akcentują brak stabilności dynastycznej. 

Kwestia dziedzictwa stanowiła centralny i dramatyczny problem panowania Kazimierza Wielkiego. Cztery małżeństwa Kazimierza nie zapewniły mu męskiego potomka, który byłby gotów zasiąść na tronie. Z pierwszą żoną, Anną Giedyminówną (poślubioną w 1325 r., co stanowiło pierwszy związek Polski z Litwą), doczekał się dwóch córek: Elżbiety i Kunegundy. 

Dążenie do spłodzenia następcy skłoniło go do kolejnych, skomplikowanych i często bigamicznych związków, co było desperacką próbą zabezpieczenia ciągłości dynastii. Po śmierci Anny (1339 r.), Kazimierz próbował poślubić Małgorzatę Luksemburską, ale ta zmarła (1341 r.). Jan Luksemburski, król Czech, załatwił mu więc inną żonę, Adelajdę Heską, którą poślubił we wrześniu 1341 roku. Adelajda okazała się bezpłodna, co doprowadziło do kolejnych, już bigamicznych, ślubów (z mieszczką Krystyną Rokiczaną i księżniczką Jadwigą Żagańską). Niestabilność dynastyczna, która zakończyła się śmiercią ostatniego Piasta w 1370 roku, kontrastuje z jego niezwykłymi sukcesami w budowaniu trwałych struktur państwowych. Potrzeba maksymalizacji zasobów Korony, aby utrzymać państwo silne nawet w obliczu zmiany dynastii, była jednym z motorów jego polityki urbanistycznej, czego przykładem jest interwencja w Połańcu w 1350 r. 

Warto również zauważyć, że Kazimierz Wielki, poprzez swoją babkę Jolentę Helenę (córkę króla Węgier Beli IV) oraz prababkę Marię Laskarinę (żonę Beli IV), był spokrewniony z węgierską dynastią Arpadów, a nawet z cesarzami Nicei (Teodor I Laskarys). Sam monarcha prawdopodobnie nie był świadomy tych dalekich koneksji, aczkolwiek fakt ten ilustruje głębokie europejskie powiązania dynastii Piastów w XIV wieku. 

Połaniec przed królewską interwencją (do 1350 r.)

Połaniec wywodzi się z epoki przedpiastowskiej i był starożytną osadą przygrodową Państwa Wiślan, usytuowaną w strategicznym miejscu – w zakolu rzeki Czarnej u jej ujścia do Wisły. W okresie wczesnopiastowskim pełnił funkcję ważnego grodu kasztelańskiego, kontrolującego handel i pobór danin (ius ducale), oraz stanowiącego punkt opieki zbrojnej nad targowiskiem (mir targowy). 

Pierwotna osada i rynek znajdowały się w topograficznie ryzykownym miejscu: na północnym zboczu Winnej Góry, stromo opadającym ku Wiśle, w rejonie dzisiejszej Winnicy. Jakkolwiek miejsce to wydawało się zabezpieczone, historia wykazała jego fatalną podatność na klęski żywiołowe. Wschodnia i południowo-wschodnia strona Winnej Góry była stale podmywana przez Wisłę, co prowadziło do obrywów i erozji lądu. Archeolodzy sugerują nawet, że najstarszy, przedhistoryczny gród połaniecki mógł runąć do Wisły w najdawniejszych dziejach miasta. 

Połaniec został formalnie usankcjonowany jako miasto w XIII wieku. Prawa miejskie (prawdopodobnie oparte na prawie średzkim, wariancie prawa niemieckiego/magdeburskiego) nadane zostały przez księcia krakowsko-sandomierskiego Bolesława Wstydliwego w 1264 roku, siedem lat po lokacji Krakowa. Połaniec znalazł się w czołówce miast małopolskich, które uzyskały te przywileje. Nadanie z 1264 roku miało charakter wtórnej lokacji, będącej odpowiedzią na wewnętrzne niepokoje i dotkliwe zniszczenia Małopolski, zwłaszcza Sandomierszczyzny, po drugim najeździe tatarskim (1259–1260). Dokument ten regulował status prawny wójta dziedzicznego Mikołaja (syna Bartłomieja), nadając mu szerokie uprawnienia sądownicze i gospodarcze, w tym 1/3 dochodów z miasta oraz prawo do budowy młyna na rzece Czarnej. Kluczowe jest, że dokument z 1264 r. wyraźnie stwierdzał, iż miasto leżało nad Wisłą (Vislam flivim qui penes Dictam fluit civitatem), co oznacza, że w momencie nadania praw miasto funkcjonowało w topograficznie ryzykownej lokalizacji. 

Wartość tej pierwotnej, niestabilnej lokalizacji malała, ponieważ sąsiednie ośrodki, takie jak Nowy Korczyn i Osiek, były już zaawansowane w rozwoju. Jednakże już w tamtym okresie pojawiły się subtelne przesłanki ku przyszłej relokacji. Szerokie nadania wójtostwa w 1264 r., w tym możliwość zagospodarowania terenów w dolinie Czarnej, sugerowały, że już lokalni włodarze zaczęli przenosić ciężar zainteresowań gospodarczych na tereny mniej narażone na kaprysy Wisły, przygotowując grunt pod to, co miało nadejść w 1350 roku. 

Katastrofa powodziowa i akt odbudowy króla Kazimierza w 1350 r.

Wydarzenie z 1350 roku stanowi punkt zwrotny w historii Połańca. W wyniku potężnej powodzi, wywołanej prawdopodobnie przez zator lodowy na Wiśle, niżej położona część miasta (okolice Winnej Góry, gdzie znajdował się pierwotny rynek) została całkowicie zniszczona. Kataklizm był ostatecznym dowodem na to, że pierwotna lokalizacja, pomimo wczesnych przywilejów z 1264 r., była zła i nie do utrzymania. Autorzy historyczni zgodnie stwierdzają, że błędy przy lokowaniu miasta srodze się zemściły. Taka klęska wymagała natychmiastowej, scentralizowanej reakcji, którą był w stanie zapewnić tylko silny monarcha. 

W obliczu zniszczenia, Kazimierz Wielki podjął decyzję o przeniesieniu miasta na nowy, strategicznie korzystniejszy teren. Nowa lokalizacja miała znajdować się w rejonie obecnego rynku. W historii pojawiały się kontrowersje, komu przypisać ten akt (niektórzy, błędnie interpretując Długosza, sugerowali Kazimierza Sprawiedliwego; inni upatrywali Bolesława Wstydliwego lub późniejsze daty, jak XVI w.). Dominujący pogląd i tradycja historyczna, ugruntowana przez Jana Długosza w XV wieku, przypisuje to działanie ostatniemu Piastowi, królowi Kazimierzowi Wielkiemu. Długosz, jako kanonik kolegiaty sandomierskiej mający dostęp do lokalnej pamięci i dokumentów, autorytatywnie stwierdził, że Kazimirus secundus polonie regem translatum est Olim situm in monte versus Vislam ad locum bassiorem fluvie Czarna contignum (Król Polski Kazimierz Drugi przeniósł Połaniec z miejsca niegdyś położonego na wzgórzu naprzeciw Wisły na niższe miejsce przybliżone do rzeki Czarnej).

Decyzja z 1350 r. była zatem aktem ratowania ludności, ale przede wszystkim strategicznym ruchem urbanistycznym. Należy wspomnieć, że Kazimierz Wielki założył 50 miast w Polsce (znacznie więcej niż jego Piastowscy poprzednicy). Wykorzystał klęskę, by skorygować topograficzny błąd historyczny i zapewnić Połańcowi trwały rozwój w ramach swojej scentralizowanej domeny. Przeniesienie miasta nie było jedynie odtworzeniem, lecz nadaniem mu nowego, spójnego planu urbanistycznego. 

Nowa urbanistyka i patronat królewski

Nowe ulokowanie Połańca okazało się wyjątkowo trafne. Centrum miasta, czyli nowy Rynek, zostało zlokalizowane w dolinie rzeki Czarnej. Co najważniejsze, miasto zostało strategicznie ulokowane na głównej, starej trasie królewskiej Kraków – Sandomierz – Zawichost. Ta oś była kręgosłupem administracyjnym i handlowym starożytnej Małopolski.

Kazimierz Wielki dążył do budowy regularnych rynków, na co wskazuje jego szeroka akcja lokacyjna. Rynek Połańca przybrał kształt nieregularnego prostokąta (o wymiarach około 185 m na 82,5 m). Ta nieregularność jest istotnym dowodem na to, że nawet królewska wizja urbanistyczna musiała ulec pragmatycznemu dostosowaniu do lokalnych warunków terenowych, takich jak pagórkowate warstwy ziemi i woda zaskórna w dolinie Czarnej, która opływała plac. Wybór lokalizacji w 1350 r. był kompromisem: z dala od niszczącej Wisły, lecz osadzony na kluczowej drodze lądowej. 

Materialnym i duchowym efektem przeniesienia Połańca stała się fundacja nowego kościoła. Kazimierz Wielki ufundował drewniany kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina Biskupa nad Czarną. Ta fundacja zastąpiła starą kaplicę św. Katarzyny, która znajdowała się w pierwotnej, zniszczonej lokalizacji na Winnej Górze. Przeniesienie patronatu na św. Marcina symbolicznie umacniało nową tożsamość miejską, narzuconą przez króla Piasta, i przenosiło centrum życia duchowego na nowy teren. 

Królewski patronat nad Połańcem odzwierciedlała także jego symbolika heraldyczna. Najstarszy znany odcisk pieczęci Połańca, pochodzący z początków panowania Kazimierza Wielkiego (1333–1370), przedstawia koronowanego orła trzymającego w szponach róg myśliwski. Symbolika rogu wskazywała na położenie miasta w terenach łowieckich i na osobiste zainteresowanie króla regionem. Pieczęć ta, z łacińską inskrypcją Sigillum Civitatis Polaniec, podkreślała, że Połaniec jest miastem królewskim, posiadającym przywileje i prestiż. Osobiste powiązanie Kazimierza z terenami łowieckimi mogło znacząco przyspieszyć i ugruntować decyzję o relokacji po 1350 r., gdyż dbał o tereny, które miały dla niego osobiste i rekreacyjne znaczenie. 

Lokalne struktury połanieckiej władzy po 1350 r.

Kazimierz Wielki po relokacji Połańca zachował strukturę wójtostwa dziedzicznego, nadaną wcześniej. Dokumenty z tego okresu potwierdzają, że wójt Mikołaj (który był rycerzem) aktywnie zarządzał miastem i terenami przyległymi. Znane są zapisy historyczne, że w 1355 roku, już po przeniesieniu miasta, wójt Mikołaj sprzedał wieś Rudniki swojej siostrze Elżbiecie. 

Obecność Króla Kazimierza Wielkiego w lokalnych sprawach administracyjnych była typowa dla miast królewskich w XIV w. i miała na celu maksymalizację dochodów królewskich. Wójtostwo, będące feudalnym elementem władzy miejskiej, otrzymywało liczne regalia (prawa panującego do określonych dziedzin gospodarki), w tym udział w karach i opłatach (1/3), a także ważne prawa gospodarcze: prawo do budowy młynów na rzece Czarnej, polowania na drobną zwierzynę oraz rybołówstwa np. bobry i więcierze na Wiśle (pułapki na ryby w kształcie cylindra około dwumetrowej długości). Rezygnacja króla z części prawa ksiażęcego na rzecz wójta, w tym praw łowieckich i do połowu ryb, była przemyślanym mechanizmem. Polegał on na związaniu lokalnego administratora z interesami Korony, co było bardzo ważnym dla budowania silnego skarbu. 

Umacniając Połaniec, król Kazimierz Wielki zapewnił mu dalsze funkcjonowanie jako strategicznego punktu na szlaku komunikacyjnym. Połaniec był ważną komorą celną i stacją handlową, a kupcy połanieccy cieszyli się zwolnieniami z ceł lądowych i wodnych. Przez miasto odbywał się handel dalekosiężny (importy z Rusi Kijowskiej i Wołynia).

Śmierć Kazimierza Wielkiego w 1370 r. i koniec dynastii Piastów miały jednak poważne, choć odroczone, konsekwencje dla Połańca. Polityka Jagiellonów, polegająca na szafowaniu królewszczyzn w zamian za poparcie i środki finansowe, osłabiła fundamenty, które zbudował Kazimierz Wielki. Wójtostwo połanieckie, które władca tak starannie wspierał i integrował z domeną, zaczęło się kurczyć i ulegać podziałom (np. w 1394 r. córka wójta Mikołaja dziedziczy 1/3 wójtostwa). Ostatecznie, na początku XV wieku, dziedziczne wójtostwo przestało istnieć, a miasto Połaniec wraz z Osiekiem i Sandomierzem stało się przedmiotem zastawów i darowizn dla możnowładców (Dersław i Jan z Rytwian). Mimo to, fizyczna lokacja z 1350 r. i prawa miejskie przetrwały ten burzliwy okres. 

Interwencja Kazimierza Wielkiego w Połańcu w 1350 r. jest wzorcowym przykładem dalekowzrocznej i rozsądnej polityki państwowej. Powódź, która zniszczyła miasto, dała królowi impuls do strategicznej relokacji, korygując topograficzny błąd historyczny pierwotnej lokacji na Winnej Górze. Lokalizacja, którą wybrał Kazimierz Wielki w dolinie Czarnej, okazała się końca końcem bardzo dobrym posunięciem. Nowy Rynek, mimo późniejszych pożarów i zniszczeń wojennych (Rokosz Sandomierski 1606 r. czy Potop Szwedzki 1655 r.), przetrwał do dziś. Co więcej, Połaniec, ulokowany na historycznej trasie królewskiej Kraków – Sandomierz, utrzymał swoje strategiczne znaczenie (komora celna, stacja królewska) przez całą epokę staropolską. 

Decyzja Kazimierza Wielkiego z 1350 roku miała również fundamentalne znaczenie militarno-obronne. Geograficzne walory nowej lokalizacji – obronność zapewniana przez widły rzeki Czarnej i Wisły – zostały ponownie wykorzystane w historii polskiej. Ponad cztery wieki później, w maju 1794 roku, Tadeusz Kościuszko założył właśnie w okolicach Połańca swój słynny obóz warowny, wykorzystując naturalne przeszkody terenowe rzeki Czarnej i Wisły do zablokowania rosyjskiego korpusu gen. Denisowa. To historyczne powtórzenie w zupełnie nowej epoce potwierdza militarną i urbanistyczną trafność wyboru lokalizacyjnego dokonanego przez ostatniego Piasta. Ale to juz inna historia.