536. rocznica powstania elitarnego Bractwa Literackiego św. Anny w Połańcu

W swojej książce “Monografie dekanatu sandomierskiego” ks. Jan Wiśniewski (1876–1943) opisując nasze miasto zwracał uwagę, że w Połańcu troszczono się nie tylko o dobrobyt materialny, ale również o sprawy duchowe. Potwierdzeniem w źródłach są zapisy o istnieniu w mieście dwóch bractw religijnych: Bractwa Literackiego założonego w 1490 r. oraz Bractwa Różańcowego założonego w 1629 r.

Dwa bractwa, dwa różne światy. Cofnijmy się w czasie do średniowiecznego Połańca, który w tamtym czasie był królewskim miastem. Miastem błyskawicznie bogacącym się na wiślanym handlu. Zamożni mieszczanie mieli ambitne plany i chętnie wysyłali swoje dzieci na uniwersytet do Krakowa. W ten sposób w mieście wyrosła lokalna elita. I właśnie dla tych wykształconych ludzi w 1490 roku młody biskup Fryderyk Jagiellończyk (1468–1503) założył Bractwo Literackie w Połańcu. Dyplom erekcyjny został opatrzony pieczęcią prymasa, arcybiskupa gnieźnieńskiego oraz pieczęciami innych biskupów polskich.

Bractwo literackie było elitarne. Nie każdy mógł po prostu wejść z ulicy i dołączyć do tego grona. Trzeba było biegle czytać, pisać i znać łacinę. Głównym zadaniem braci był piękny, chóralny śpiew podczas niedzielnych mszy w drewnianym kościele św. Marcina. Trudnili się również wyborem światła woskowego do nabożeństwa. Z biegiem lat miasto jednak rosło i potrzebowało organizacji duchowej otwartej dla każdego. Dlatego w 1629 roku biskup krakowski Marcin Szyszkowski powołał do życia Bractwo Różańcowe.

Wiek mijał za wiekiem. Połaniec wyniszczył potop szwedzki i inne zawirowania historii. Elitarne Bractwo Literackie podupadło, bo zubożali mieszczanie musieli zająć się uprawą roli, a cenne dokumenty zaginęły w kościelnych archiwach. Aż nagle nadchodzi 1888 r. Miejscowy organista parafii św. Marcina Biskupa podczas porządków w zakrystii trafia na stary, zniszczony wilgocią i pogryziony przez myszy pergamin. Szybko okazało się, że to oryginalny dokument założycielski Bractwa Literackiego z 1490 roku! Wisiały przy nim wspaniałe, woskowe pieczęcie biskupów, które wywołały sensację i rozwiązały trwający sto lat historyczny spór naukowy o datę pewnego ważnego synodu.

Niestety, radość historyków i mieszkańców trwała zaledwie kilkanaście miesięcy. W czerwcowe południe 1889 roku w Połańcu wybucha potężny pożar. Porywisty wiatr rzuca snopy ognia wprost na drewniany kościół św. Marcina Biskupa. Świątynia płonie jak pochodnia. W zgliszczach zamienia się w popiół całe archiwum, a wraz z nim bezcenny, świeżo odzyskany pergamin Bractwa Literackiego. Z gigantycznej pożogi ocalała tylko murowana kaplica Bractwa Różańcowego, którą lata wcześniej ufundował Stanisław Szembek.

Historia bywa niezwykle przewrotna. Elitarne Bractwo Literackie i jego wielkie skarby dosłownie pochłonął ogień, pozostawiając nam tylko legendę. Za to otwarte dla szerokich mas Bractwo Różańcowe pozostawiło po sobie murowany ślad, który jako świadek historii Połańca możemy podziwiać do dziś.

MATERIAŁ POWIĄZANY: